اوست يا معناى حسّى او كه از معناى باطنى و غيبى آن ناشى مىشود و اراده مىكند در بيان ، حركت يا رفتار و يا ارتباط با ديگر موجودات ظاهر گردد و شكل يابد . علّامه در ادامه مىگويد :
« قرار دادن ملكوت به دست خداوند بر اين دلالت دارد كه او بر آن مسلّط و چيره است و كسى در آن سهم و بهرهاى ندارد . » اين ، به عبارت ديگر ، تكرار معناى سخن راغب است .
علّامه در تفسير
وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
« 1 » ؛ به تفصيل ، دربارهء معناى تسلّط چنين مىگويد : « همان گونه كه يكى از ما مالك نفس خويش است ، يعنى حاكم و مسلّط و متصرّف در گوش ، چشم ، و ديگر قوا و افعال آن است ؛ به گونهاى كه گوش و چشم او مطابق اراده و حكم او مىشنود و مىبيند نه به ارادهء ديگر انسانها و حكم آنها . اين ، معنايى حقيقى است كه در تحقّق آن در ما كه دچار زوال و انتقال نگردد ، شكّى نيست ؛ پس انسان مىتواند مالك قواى نفس خود و افعال خود باشد و همهء اينها تبعات وجود اويند و قائم به او ، و مستقل و بى نياز از او نيستند ؛ پس ، چشم با اجازهء انسانى كه مىبيند ، مىبيند و همچنين گوش ؛ و اگر انسان نبود ، چشم و ديدن و گوش و شنيدن نبود . چنان كه يكى از افراد جامعه با اجازهء پادشاه و حاكم به دخل و تصرّف امور مىپردازد ؛ اگر اين قدرت تدبيرگر كه زمام امور جامعه به وحدت مىرسد ، نمىبود ، جامعهاى هم وجود نمىداشت ؛ و اگر از يكى از تصرّفات فردى منع مىشد ، تصرّف و نفوذى هم نبود .
بدون شك ، اين معنا براى خداوند هم ، كه تكوين أعيان و تدبير نظام به اوست ، عينا وجود دارد ؛ و هيچ مخلوقى از خالق بى نياز نيست ، نه در نفس خود و نه در توابع نفس مثل قوا و افعال : و به تنهايى استقلال ندارد ، نه در حالت اجتماع با ديگر اجزاى هستى و ارتباط نيروهاى عالم و آميزش برخى با يكديگر كه همين نظام فراگير قابل مشاهده باشد . اين كه وجود اشياء از اوست و انتساب اشياء در وجود و واقعيّت به خداوند ، به معناى ملك اوست كه احدى در آن شراكت ندارد و به ديگرى منتقل نمىشود ، و قابل انتقال و تفويضى كه از او بى نياز گردد ، نيست . در آيهء
فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ
« 2 » . بنا به اشارهء آخر آيه يا آيهء دوم ،
هامش
( 1 ) - انعام ( 6 ) آيهء 75 : و اينگونه ملكوت آسمانها و زمين را به ابراهيم نمايانديم .
( 2 ) - يس ( 36 ) آيهء 83 : پس [ شكوهمند ] و پاك است آن كسى كه ملكوت هر چيزى در دست اوست .