سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها
« 1 » ، كه دومى در حقيقت سيّئة نيست ، بلكه به خاطر صفت جفت و جور شدن ، در كلام سيّئة ناميده شد . همچنين آيهء
فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ
« 2 » . اوّلى ظلم است ولى دومى ظلم نيست ، بلكه به نام گناه ناميده شد تا بفهماند كه آن عذاب و پاداش آن است . اين مسأله در آيهء
يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ
« 3 » ؛ و
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ
« 4 » هم ، چنين است .
فرّاء در معانى القرآن دربارهء
وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللَّهُ
، مىگويد : « اين آيه دربارهء حضرت عيسى ( ع ) ، هنگامى كه قصد كشتن او را كردند و وارد خانهاى كه حفرهاى داشت شد ، نازل گشت ؛ خداوند هم او را بهواسطهء جبرئيل يارى نمود و از آن حفره به آسمان برد . و مردى از آنها وارد شد تا او را بكشد ، كه خداوند آن مرد را شبيه عيسى بن مريم ( ع ) گرداند . و وقتى وارد خانه شد ، عيسى ( ع ) را نيافت و به نزد ياران خود رفت ، و مىگفت : « در خانه كسى نيست ؛ پس او را به گمان اين كه عيسى ( ع ) است ، كشتند . و مكر از جانب خداوند ، مهلت دادن است ، نه به شيوهء مكر مخلوقات . »
برخى ديگر مىگويند ، مكر و كيد مترادفند و به نظر ابو هلال عسكرى باهم متضاد ؛ در الفروق اللغويه مىگويد : « مكر مانند كيد است در اين كه همراه با تدبّر و انديشه است ؛ امّا كيد از مكر قويتر است ، و شاهد آن اين كه : كيد ، متعدّى بنفسه است ، و مكر متعدّى به حرف . گفته مىشود : « كاده يكيده و مكر به » نه مكره . و آنچه كه متعدّى بنفسه است ، قويتر است . مكر همچنين ، تأمّل كردن در ضرر رساندن به غير است . مگر اين نيست اگر كسى بگويد :
« احتمال مىدهم نسبت به تو چنين كنم » مكر نيست ؛ و اگر به او خبر ندهد ، مكر است . كيد هم ضرر رساندن به غير است از سر اجبار - چه آگاه باشد و چه نباشد - شاهد ، اين جمله است كه مىگوييم : « فلان يكايدنى » كه كار او كيد است ، هرچند از آن آگاه باشد . اصل كيد ، مشقّت و سختى است و گفته مىشود : « فلان يكيد لنفسه » ؛ يعنى از سختى رنج مىبرد .
هامش
( 1 ) - شورى ( 42 ) آيهء 40 : جزاى بدى ، بديى همانند آن است .
( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 194 : پس هركس كه ستم بر شما كرد ، به همان گونه كه بر شما ستم مىكند ، بر او ستم روا داريد .
( 3 ) - نساء ( 4 ) آيهء 142 : به خدا نيرنگ مىزنند و حال آنكه خداوند به آنان [ به جزاى عملشان ] نيرنگ مىزند .
( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 15 : خداوند ريشخندشان مىكند .