چشمانشان حجاب غفلت نيست . شايسته است كه سخن ابو بصير در كافى از يادمان نرود كه از امام صادق ( ع ) دربارهء آيهء
إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ
پرسيد و فرمودند : « بنده به گناه روى مىآورد و سپس متذكّر مىشود و بازمىايستد . و اين همان
« تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ »
مىباشد .
همچنين شايسته است اين آيه را ياد كنيم :
إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ
« 1 » ، دلالت مؤكّدى دارد بر اين كه ، نفس مزرعهء شيطان است اگر از عنايت و تربيت دور باشد .
در اينجا ناگزيريم به داستان ايّوب ( ع ) و عذابى كه كشيد و سخن قرآن از زبان او اشارهاى داشته باشيم ، كه فرمود :
أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ عَذابٍ
« 2 » . آيا شيطان مىتواند بر پيامبران سلطه يابد ؟ زمخشرى در كشاف چنين مىگويد : « جايز نيست كه خداوند شيطان را بر پيامبران حاكم گرداند تا با به عذاب و رنج افكندنشان به نيازش برسد ؛ و اگر بر اين كار قدرت يابد ، هيچ انسان صالحى نيست مگر آن كه او را مغلوب و هلاك خواهد ساخت و در قرآن پيوسته آمده است كه ، شيطان قدرتى جز وسوسه كردن ندارد . » سپس مىگويد : « آنچه كه ويژهء پيامبران و معصومان است اين كه ، آنها به خاطر عصمتشان از تأثير شيطان در نفسشان بهواسطهء وسوسه در امانند ، امّا تأثير شيطان در جسمشان و ديگر چيزهايى كه به او نسبت داده مىشود ، مثل آزار و به رنج افكندن و امثال آن - بدون گمراه كردن - ، دليلى بر امتناع آن نيست . »
علّامه طباطبايى هم در الميزان بر همين اعتقاد است ؛ و مىگويد : « ظاهر آن است كه مراد از مسّ شيطان به رنج و عذاب افكندن ، استناد رنج و عذاب به شيطان - آنگونه كه از روايتها پيداست - از باب سببيّت و تأثير است و با استناد بيمارى و امثال آن به شيطان به برخى از علل طبيعى منافات ندارد ، چون دو علّت در عرض هم نيستند و همديگر را دفع نمىكنند ، بلكه يكى در طول ديگرى است . »
و در شرح آيهء
كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ
« 3 » ، با بيان حقيقت مس شده
هامش
( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 99 : آرى ، او بر كسانى كه ايمان آوردهاند و بر پروردگارشان توكّل كردهاند ، دست ندارد .
( 2 ) - ص ( 38 ) آيهء 41 : شيطان به من رنج و عذاب رسانده است .
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 275 : مانند برخاستن كسى كه شيطان او را زده و دچار جنون كرده باشد .