گسست . و ممسوس ، كسى است كه جن و شيطان او را ديوانه كردند . در قرآن هم آمده است :
كَما يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِّ
« 1 » . و مخبل و مختبل ، كه اسم آن خبل است . و أنوك ، اولق و عايشه قراءت مىكرد :
إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ
« 2 » . به كسر لام ، يعنى دروغ ، و « مهوس » ، كه اسم آن هوس است و نوعى جنون مىباشد . و اگر كسى در جنونش كثيف و چركين باشد مىگويند « اعفك » . و « هلباجة » ، كه احمق پرخور را گويند . ابن سكيت مىگويد : « احمقى كه خير و عملى نزدش نيست . » و « اهوج ، هائم » يعنى عقلپريده ؛ « مدله و ابله و مستهتر و واله » ، كسى كه فرزندش را از دست داد . و در نتيجه بىصبر و تحمّل شده است .
اين اسامى را بدان جهت آوردهايم تا به دقّت و نبوغ عرب در پرداختن به رفتار انسان و حالتهاى روانى او - كه براى هر حالت ، صفتى مناسب به آن مىدهند - اشارهاى كرده باشيم .
و نامهاى ديگر را به خاطر دشوارى و غرابت آنها ذكر كردهايم . اين ، شامل معانى كلمه مجنون است كه آورده و يا نياوردهايم ؛ صفتى كه مشركان و دشمنان بر پيامبر ( ص ) و پيامبران و رسولان پيشين نهادند . اكنون واضح است كه در اين كلمه چه سختى و تلخى و درد و توهين نهفته است ، و ما به كاربرد آن مىپردازيم و همهء اينها را درك نمىكنيم .
اين معانى ، ساخته و پرداختهء آدمى است ، كه اگر مراد از آن پيامبران و اولياء و حكيمان باشند ، درست آن به خطاى بسيارى آميخته است و حتّى عين خطاست . امّا آن معانى كه نبوّت در اطلاق آن بر انسانى هدف مىگيرد ، همان چيزى است كه در واقعيّت به آن اراده شد ، و حقيقت چنين است ؛ يعنى از كينهتوزى و دروغ خالى است و خير دنيا و آخرت را در خود دارد و هدفش سعادت روح و جسم است . از جمله ، مطلبى است كه نويسندهء عقلاء المجانين كه انسان ثقه و عادلى است از انس بن مالك ، و او از پيامبر ( ص ) ، روايت كرده است كه مىفرمود : « اين مردى است ديوانه ، چون مجنون كسى است كه به گناه پروردگار مشغول باشد . »
نزد اهل حقيقت ، مجنون كسى است كه به دنيا تكيه كرده باشد و براى دنيا كار كند ؛ و
هامش
( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 275 : مانند برخاستن كسى كه شيطان بر اثر تماس ، آشفته سرش كرده است .
( 2 ) - نور ( 24 ) آيهء 15 : آنگاه كه ( بهتان ) را از زبان يكديگر مىگرفتيد .