راغب بار ديگر مىگويد ، يكى از معانى كلمه در اينجا « وعدهء ثواب و عذاب ، بنابه آيهء
بَلى وَ لكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ
« 1 » ؛ و
كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا
« 2 » مىباشد . از معانى آن همچنين ، قرآن است « و نامگذارى آن به كلمه ، مثل نامگذارى عرب در قصيده است كه آن را كلمه مىگويند . و ياد كرد كه با محافظت خداوند از آن ، كامل و باقى مىماند و با آوردن فعل ماضى يادآور مىشود ، كه در حكم موجود است . به اين معناى حفظ قرآن ، در آيهء
فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ
« 3 » اشاره فرموده است . مفسّران ديگر ، غير از راغب و طباطبايى ، معتقدند كه : كلمه در اينجا همان قرآن است . و گفته شده است : مراد دين است . و همچنين گفته شد : درستى آنچه كه در قرآن است و عدالت در احكام آن .
كلمهاى كه ابراهيم ( ع ) بعد از خود در نسل خويش باقى گذاشت و ذريّه او از آن ارث بردند ، چنان كه در قرآن آمده است :
وَ جَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ
« 4 » ؛ به اعتقاد بيهقى اقرار به عبوديّت خداوند و شهادت به وحدانيّت او و يگانگى و بىنيازى و بدون شريك داشتن اوست ؛ تا آنجا كه مىگويد : « خداوند آن را به وحدانيّت تكرار مىكند و اين كه واحد و يگانه و بىنياز و بىشريك است . » و باز مىگويد : « خداوند آن را بعد از بيان به پيامبر ( ص ) در هنگام بعثت ، تكرار مىكند ، چون او از ذريّهء ابراهيم ( ع ) است و از اين كلمه آنچه را كه ابراهيم از كعبه ، مقام ، زمزم ، صفا ، مروة ، عرفة ، مشعر و منى . . . به ارث برد ، او نيز به ارث برد . پيامبر ( ص ) فرمود : مأمور شدم با مردم بجنگم تا بگويند لا إله الا اللّه ، و وقتى كه گفتند خون و مالشان از من درامان است ، مگر به حقّ آن كلمه . » اين معنا را شيخ صدوق انكار نمىكند ، امّا معناى ديگرى به نقل از امام صادق ( ع ) به آن مىافزايد . وى حديثى مرفوع را از ابو بصير ، كه از معناى آيه پرسيد ، در معانى الاخبار روايت مىكند كه فرمود : « آن ، امامت است كه خداوند در نسل حسين ( ع ) قرار داد كه تا روز قيامت ماندگار است . » در اينجا ،
هامش
( 1 ) - زمر ( 39 ) آيهء 71 : چرا ، ولى كلمهء عذاب بر كافران تحقق يافته است .
( 2 ) - يونس ( 10 ) آيهء 33 : بدين سان سخن ( حكم ) پروردگارت بر نافرمانان تحقق يافت .
( 3 ) - انعام ( 6 ) آيهء 89 : اگر اينان [ معاصران پيامبر ] به آن ( شريعت الهى ) كفر ورزند .
( 4 ) - زخرف ( 43 ) آيهء 28 : و آن [ انديشهء توحيد ] را سخنى ماندگار در ميان أحفاد او قرار داد ، باشد كه به راه آيند .