معناى « قضيه » است ؛ هر قضيهاى كلمه ناميده مىشود ، چه گفتار باشد و چه كردار . » چنان كه در آيهء
وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ
« 1 » ، اشاره به وعدهاى است كه به آنها داده تا از دست فرعون نجاتشان دهد و به جايى ديگر اقامت دهد . و همچنين آيهء
وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَ عَدْلًا
« 2 » ، اشاره در آن به سخن راغب تا آيهء
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ
« 3 » است . سپس مىگويد : « بدين وسيله هشدار داد كه پس از اين ، شريعت نسخ نمىشود . گفته شد ، اشاره به حديث پيامبر ( ص ) است كه فرمود : « اوّلين چيزى كه خداوند آفريد ، قلم بود . و به او فرمود :
تا قيامت آنچه را كه موجود است ، بنويس . » علّامه طباطبايى در تفسير اين آيه ، چيزى مىگويد كه با سخن راغب تفاوتى ندارد ، و شايد به سخن او نظرى داشته است كه مىگويد : « مراد از تمام كلمه ( و اللّه اعلم ) بلوغ اين كلمه است - يعنى ظهور دين اسلام با نبوّت محمّد ( ص ) و نزول قرآن كه بر همهء كتابها غالب است به مرتبه ثبوت استقرار آن در جايگاه تحقيق ، بعد از پيمودن روزگارى طولانى در مدارج تدريج به نبوّتى بعد از نبوّتى و شريعتى بعد از شريعتى مىباشد . پس آيات بر اين دلالت دارند كه شريعت اسلامى دربر دارندهء مجموعهء شرايع قبل است و چيزهايى افزون بر آنها هم دارد ؛ مثل آيهء
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحاً
« 4 » .
بنابراين ، معناى تمام كلمه ، يعنى انتهاى حركت تدريجى شريعتها از مراحل نقض به كمال كه مصداق آن دين محمّدى است . خداوند فرمود :
وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ
« 5 » ؛
هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ
« 6 » .
هامش
( 1 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 137 : [ بدين گونه ] به خاطر صبرى كه كرده بودند وعدهء نيكوى پروردگارت در حق بنى اسرائيل تحقّق يافت .
( 2 ) - انعام ( 6 ) آيهء 115 : سخن [ وعده ] پروردگارت به درستى و داد ، سرانجام پذيرفته است .
( 3 ) - مائده ( 5 ) آيهء 3 : امروز دين شما را به كمال رساندم .
( 4 ) - شورى ( 42 ) آيهء 13 : در دين شما ، هر آنچه به نوح سفارش كرده بود ، مقرّر داشت .
( 5 ) - صف ( 61 ) آيهء 8 : و حال آن كه خداوند كمال بخش نور خويش است ، و لو آن كه كافران ناخوش داشته باشند .
( 6 ) - توبه ( 9 ) آيهء 33 : او كسى است كه پيامبرش را با هدايت و دين حق فرستاده است ، تا آن را بر همهء اديان پيروز گرداند ، ولو آن كه مشركان ناخوش داشته باشند .