پرسيد كه آخرين آن همين كلماتى بود كه ابراهيم ( ع ) به آن امتحان شد . پاسخ امام صادق ( ع ) مفصّل و دربر دارندهء مشخصترين و مهمترين آنها بود ، و براى هر معناى نشانه ، چيزى بيان كرد كه بر آن دلالت داشت و بر ارزش و اهميّت آن تأكيد مىكرد . ذكر كامل آن ممكن نيست ولى به اختصار يكى از آن سخنان چنين است : « خداوند او را آزمود تا بر مورد امتحان صبر نمايد و آنچه كه مىبخشد از سر استحقاق باشد و بيننده با نگاه به او از او پيروى نمايد و حكمت خداوند را دريابد كه اسباب امامت را به كسى سپرد كه با كفايت و مستقل است و روزگار از تجربهء او پرده برداشت » .
امّا آن كلمات ، يقين ، معرفت ، شجاعت ، حكمت ، دورى گزيدن از خانواده و قبيله ، امر به معروف و نهى از منكر ، دفع بدى به نيكى ، توكّل ، حكم و نسبت به صالحان ، رنج و محنت در نفس ، محنت در فرزند ، رنج و محنت به خانواده و صبر بر بداخلاقى سارة ، و نهايت تلاش نفس در طاعت و پاكى بوده است . فرمود :
ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَ لا نَصْرانِيًّا وَ لكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
« 1 » . آنگاه نشانههاى كلمات را جمع كرد و فرمود :
قُلْ إِنَّ صَلاتِي وَ نُسُكِي وَ مَحْيايَ وَ مَماتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ لا شَرِيكَ لَهُ وَ بِذلِكَ أُمِرْتُ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ
« 2 » .
و در عبارت
مَحْيايَ وَ مَماتِي
، تمام نشانههاى طاعت را جمع كرده تا چيزى از او دور نماند و از معانى آن پنهان نماند و سپس اقتداى پيامبران بعد از او به او در آيهء
وَ وَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوبُ يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ
« 3 » . نظرها را به آن حديث طولانى ارجاع مىدهم كه در آن گنجينههايى از افكار و اسرار است .
انديشهء سلطان محمّد گنابادى در تفسير بيان السعادة از بهترين معانى و عجيبترين انديشهها در شرح كلمات ابراهيم پرده برمىدارد . سخن او طولانى است و طولانىتر از آن
هامش
( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 67 : ابراهيم نه يهودى و نه نصرانى ، بلكه حقگرايى فرمانبردار بود و از مشركان نبود .
( 2 ) - انعام ( 6 ) آيات 162 و 163 : بگو « در حقيقت ، نماز من و [ ساير ] عبادات من و زندگى و مرگ من براى خدا ، پروردگار جهانيان است . »
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 132 : و ابراهيم و يعقوب ، پسران خود را به همان [ آيين ] سفارش كردند و [ هر دو در وصيتشان چنين گفتند : ] اى پسران من ! خداوند براى شما اين دين را برگزيد ، پس ، البتّه نبايد جز مسلمان بميريد .