و قائم به ذاتند و به قدم . خداوند ، قديم . امّا كلام لفظى ، كه همان اصوات و نغمههايند ، حادثند و ضرورتا ذات بر ذات . معتزله به حدوث معتقدند ، امّا آنها كلام را به الفاظ دالّ بر معناى تام به دلالت وضعى تفسير كردهاند ؛ كه اين ، همان مفهوم كلام در عرف است . و امّا گفتهاند ، معانى نفسانى كه اشاعره آن را كلام نفسانى مىدانند ، صورت علمىاند نه كلام . كتابهاى كلامى و فلسفى پر است از استدلال دو گروه كه دلايل هريك ، به حقانيّت يكى و بطلان ديگرى مربوط مىشود .
اكنون جايز نيست كه از سخن والاى ملاصدرا در اين افق گسترده غافل بمانيم . بنابر نظر او ، كلام بر سه قسم است : اعلى ، اوسط ، ادنى : اعلى آن است كه عين كلام ، مقصود بالذات باشد ، و بعد از آن مقصودى بهتر و مهمتر از آن نباشد ؛ چون مقصود ما بعد خود مىباشد . اين مثل آفرينش خداوند به كلمهء كن در عالم امر مىباشد . اينها كلمات تام و آنى و عقلانىاند كه از بين نمىروند و غرض از ايجاد آن تنها امر خداوند مىباشد .
اوسط ، آن است كه براى خود كلام مقصودى ديگر باشد ، و از سر لزوم بر آن مترتّب مىشود و در واقع از آن جدا نمىگردد ؛ مثل امر خداوند به فرشتگان آسمان و فرشتگان تدبيركنندهء افلاك و ستارگان ، كه خداوند تدبير و تحريك و اشواق و عبادتهاى خداوندى را براى هدفهاى عقلانى ديگرى واجب كرده است تا انجام دهند ؛ پس ناچار :
لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ
« 1 » ؛ به بهرهءشان از فايدهء كلام مىرسند . همچنين فرشتگان طبايع زمينى و اجسام عنصرى ، كه تدبيركنندگان كوهها ، درياها ، معدنها ، ابرها ، بادها و باران هستند ؛ چون امر خداوند وقتى به آنها مىرسد - يا بدون واسطه يا بهواسطهء امرى ديگر ، نه به واسطهء خلق - آنها بدون سرپيچى ، از فرمان خداوند اطاعت مىكنند .
پستترين قسم ، آن است كه براى خود كلام مقصودى ديگر باشد ، امّا گاهى از آن تخلّف مىكند و گاهى نمىكند . در اين قسم از كلام ، كه همان امر بهواسطه است و احتمال اطاعت و نافرمانى دارد ، و برخى از آدميان از آن كلام اطاعت مىكنند و برخى نافرمانى .
وقتى كه امر بدون واسطه يا باواسطهء امرى ديگر باشد ، راهى جز اطاعت وجود ندارد . پس
هامش
( 1 ) - تحريم ( 66 ) آيهء 6 : از آنچه كه خدا به آنان دستور داده سرپيچى نمىكنند و آنچه كه مأمورند انجام مىدهند .