نيست كه با اصواتى كه خداوند در عالم خارج يا گوش و غيره ايجاد مىكند ، مقارن باشد .
بيهقى در الاسماء و الصفات از پيامبر ( ص ) روايت مىكند كه فرمود : « وقتى خداوند با موسى در طور سخن گفت ، به غير از كلامى است در روزى كه وى را ندا كرد ، سخن گفت .
موسى ( ع ) گفت : « خدايا ! آيا اين كلام توست كه با من سخن گفتى ؟ » فرمود : « اى موسى ! من با تو به نيروى ده هزار زبان سخن گفتم ؛ و من توان همهء زبانها و حتى قويتر از آن را دارم . » وقتى موسى ( ع ) نزد بنى اسرائيل بازگشت . گفتند : اى موسى ! كلام خداوند را براى ما وصف كن ! گفت : « توان آن را نداريد ، آيا صداهاى صاعقههايى كه با شيرينى هرچه تمامتر روى مىآورند ، نشنيدهايد ؟ به آن نزديك است ولى آن نيست . » اين حديث را بايد به عنوان تمثيل پذيرفت نه ارباب حقيقت ، و گرنه به شبههء تجسيم و تشبيه دچار مىشويم ، كه هر دو نسبت به ذات خداوند باطل است .
آنچه كه از اخبار راسخان و اهل ذكر استفاده مىشود ، آن است كه كلام موجود در كتاب و سنّت ، صفت فعل است نه صفت ذات . در امالى شيخ مفيد آمده ، ابو بصير از امام صادق ( ع ) شنيد كه مىفرمود : « خداوند عزّ و جل ، پيوسته به ذات خود عالم است نه معلوم ، قادر است نه مقدور . » گفتم : فدايت شوم ! آيا هميشه متكلّم است ؟ فرمود : « كلام حادث است و خداوند بود ولى متكلّم نيست ، آنگاه كلام را ايجاد كرد . » در احتجاج طبرسى آمده است ، يكى از شاگردان امام رضا ( ع ) دربارهء كلام خداوند با موسى ( ع ) پرسيد كه به چه زبانى بوده است ؟ فرمود : « خداوند از آنچه كه مىگويى منزّه است ، پناه بر خدا از اين كه شبيه مخلوقش باشد ، يا مثل آنها تكلّم كند ! امّا او شبيه چيزى نيست و هيچ قائل و فاعلى شبيه او نيست ؛ كلام براى مخلوق است ، نه مثل كلام مخلوق براى مخلوق ؛ به باز كردن دهان و زبان سخن نمىگويد ، امّا به گفتار او كه گفته شود « باش » ، ايجاد مىشود . و به مشيّتى به موسى ( ع ) امر و نهى را خطاب كرد . »
نبايد سخن زيباى على ( ع ) را از خاطر دور داشت كه فرمود : « او به هر آنچه كه ارادهء وجودش را كند مىگويد : « باش » ، ايجاد مىشود ، ولى نه صدايى شنيده مىشود و نه ندايى ، بلكه كلام او همان فعل اوست . » روشن است كه هرگاه مراد از كلام ، ايجاد و آفرينش باشد ، صفتى ذاتى براى ذات است . علّامه طباطبايى در الميزان ، از برخى حكيمان مطلبى نقل مىكند
معنا شناسى واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنى) (فارسى) — صفحة 520
مساهمون: صالح عضيمة
ص٥٢٠