كه به وضوح مطلب مىافزايد ؛ مىگويد : « آنچه كه نزد مردم قول و كلام ناميده مىشود ، انتقال معنايى كه در ذهن متكلّم وجود دارد بهواسطهء اصواتى است كه براى آن معنا وضع شدهاند ؛ و هرگاه به گوش مخاطب برسد ، آن معناى وضع شده براى او كه در ذهن متكلّم وجود دارد به ذهن مخاطب يا شنونده مىرسد و در نتيجه ، غرض از آن ، كه همان تفهيم و تفهّم باشد ، حاصل مىگردد . گفتند : حقيقت كلام به آنچه كه بر معناى پنهان دلالت دارد ، استوار است امّا بقيهء ويژگيها ، مثل ايجاد صوت در سينهء انسان و عبور آن از راه حنجره و تكيه بر لب و به طورى كه قابل شنيدن باشد - نه كمتر و نه بيشتر از آنچه گوش براى آن خلق شده است - ، اينها ويژگيهاى پيرو و تبعىاند و در معنايى كه كلام بر آن استوار است ، دخالت ندارند .
پس ، كلام لفظى وضع شده و دالّ بر ما فى الضّمير ، كلام است ؛ و همچنين اشارهاى كه براى ارائهء معنا كافى باشد نيز كلام ؛ چنان كه اشاره به دست ، به منظور بنشين ، بيا و غيره ، امر و گفتار است . همچنين وجودهاى خارجى معلول علل خودند ، و وجود معلول به خاطر سنخيّت آن با وجود علّتش و اين كه رابطى پايينتر از آن است ، با وجود خود از وجود علّتش حكايت مىكند و به ذات خود بر ويژگيهاى ذات علّتش كه در خود پنهان دارد ، دلالت مىكند . پس هر معلولى به خصوصيّات وجودش ، كلامى است براى علّتش كه به نفس و كمالاتش از وجود آن سخن مىگويد ؛ و مجموع اين خصوصيّات به طور پيچيده ، كلمهاى از كلمات علّتش مىباشند و هريك از موجودات ، كه وجودش نمونهاى براى كمال علّت فيّاض او مىباشند و مجموع آنها ، و مجموع عالم امكان ، كلام خداوندند و از آن سخن مىگويند و اسماء و صفات پنهان او ظاهر مىگردند ؛ همان گونه كه خداوند خالق عالم است و عالم مخلوق ، پس او متكلّم عالم است ، كه اسماء و صفات پنهان او را آشكار مىكنند ، و عالم كلام اوست . و دقيقتر از آن اين كه ، صفات ذاتى شىء ، كلامى است كه از ذات پنهان او پرده برمىدارد ؛ و اين چيزى است كه فيلسوفان بيان مىكنند ، يعنى صفات ذاتى خداوند ، مثل علم و قدرت و حيات ، كلام اويند .
فرصتى نيست تا از نزاعهاى كلامى خشنى كه بين اشاعره و معتزله پيرامون قدم و حدوث قرآن مطرح بود ، سخن بگوييم . اشاعره به قدم اعتقاد داشتند و مىگفتند : مراد از كلام ، همان معانى ذهنى است كه كلام لفظى بر آن دلالت دارد ؛ و آن معانى ، علوم خداوندند
معنا شناسى واژگان قرآن (فرهنگ اصطلاحات قرآنى) (فارسى) — صفحة 521
مساهمون: صالح عضيمة
ص٥٢١