بر سر راستى و صداقت است ، دروغ بگويى . » ابو سعيد حذرى مىگويد : از پيامبر ( ص ) شنيدم چنين دعا مىكرد : « خدايا ! قلبم را از نفاق ، و دامنم را از زنا ، و زبانم را از دروغ پاك بگردان ! »
دروغ هميشه حرام است و هيچگاه به حلال تبديل نمىشود ، و جايز نيست كه به راستى تحوّل يابد ؛ همچنين است راستى ، كه نبايد به دروغ تبديل گردد . مسلم از ام كلثوم روايت مىكند كه مىگفت : « از پيامبر ( ص ) نشنيدم كه جز در سه مورد اجازهء دروغ داشته باشند : سخنى براى اصلاح گفته شود ، در جنگ و زمانى كه مرد با زنش ، و زن با مردش سخن مىگويد . » معناى حديث روشن است و كلام را تابع اراده و نيّت شخص قرار مىدهد و به نيّت انسان و عزم درونى او كه در پى تحقّق آن است ، بستگى دارد . هر سخنى كه به قصد اصلاح باشد نمىتوان آن را دروغ خواند ، هرچند كه به ظاهر شكل دروغ به خود بگيرد ؛ مثلا نماز نزد خداوند مقبول نمىافتد ، مگر هنگامى كه از ريا و نفاق و هر آنچه كه آن را زشت و فاسد مىنمايد مبرّا باشد ؛ و هرگاه از اينها مبرّا نباشد نماز نيست ، هرچند كه ظاهر و شكل نماز داشته باشد . همچنين روزه و زكات و ديگر كارهاى خوب ، هرگز از نيّت و عزم درونى جدا نيستند .
نويسندهء كافى از حسن صيقل روايت مىكند كه به امام صادق ( ع ) گفت : از پدرت امام باقر ( ع ) دربارهء يوسف ( ع ) كه گفت :
أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ
« 1 » براى ما سخن بگو . فرمود :
« به خدا قسم ! آنها دزدى نكردند و او هم دروغ نگفت . » و ابراهيم ( ع ) گفت :
بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ
« 2 » . فرمود : « به خدا سوگند ! انجام نداد و دروغ هم نگفت . » امام صادق ( ع ) فرمود : « نظر شما چيست اى صيقل ؟ » گفت : « جز تسليم ، هيچ چيز . » حضرت فرمود : « خداوند دو چيز را دوست دارد و از دو چيز بيزار است : تبختر در ميان دو صف ، و دروغ براى اصلاح را دوست دارد . و از تبختر در راه رفتن و از دروغ براى غير اصلاح بيزار است . » ابراهيم ( ع ) فرمود :
« بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا »
كه به قصد اصلاح بود ؛ يعنى آنها اين كار را
هامش
( 1 ) - يوسف ( 12 ) آيهء 70 : اى كاروانيان ! قطعا شما دزد هستيد .
( 2 ) - انبياء ( 21 ) آيهء 63 : بلكه آن را اين بزرگترشان كرده است ، اگر سخن مىگويند از آنها بپرسيد .