معناى آيهء
ثُمَّ قَضى أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ
« 1 » ؛ أجل نخست مدّت زندگى و عمر است ، و أجل دوم زمان رستاخيز . همچنين اشاره است به مرگ و در آيهء
يا لَيْتَها كانَتِ الْقاضِيَةَ
« 2 » ؛ و
وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ
« 3 » ، كنايه از مرگ است ؛ مثل آيهء
فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ
« 4 » . قضا به معناى كامل ادا كردن هم مىباشد ؛ مثلا مىگويند : « قضى ديونه » ؛ يعنى وامش را كامل پرداخت . و يا آيهء
لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ
« 5 » به معناى آن است كه از أجل آنها و مدّت تعيين شده زندگى آنها فارغ شد .
صدوق در كتاب توحيد روايت مىكند كه پيرمردى از على ( ع ) پرسيد : « . . . قضا و قدرى كه ما را سوق مىدهد ، چيست كه ما از درّهاى پايين نمىرويم و از كوهى بالا نمىرويم مگر بهواسطهء آن دو ؟ حضرت فرمود : « فرمان و حكم از طرف خداوند است . » و سپس اين آيه را تلاوت كردند :
وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً
« 6 » ؛ يعنى پروردگار تو فرمان داد . . . اگر فرمان و حكم از جانب خداوند باشد ، كه اين قضاست ، پس در جهت دوم ، يعنى انسان آنها را اجرا مىكند ، كه همان قدر است .
شخصى از امام صادق ( ع ) پرسيد - بنا به روايت صدوق - : « فدايت گردم ، دربارهء قضا و قدر چه مىگويى ؟ » گفت : « مىگويم خداوند بلند مرتبه وقتى همهء بندگان را در روز قيامت گردآورد ، از آنان آنچه را كه از آنان پيمان گرفت ، مىپرسد ، نه از آنچه كه بر آنها حكم كرد . » آنچه كه بر آنها حكم كرد همان قضاى تكوينى است ، يعنى آنها را آفريد آن گونه كه هستند و آنها چارهاى از آن ندارند . و آنچه از آنان پيمان گرفت ، آن امورى است كه خداوند براى آنها مىپسندد ، عمل كنند و از آنچه كه نمىپسندد ، دورى نمايند . اين آن چيزى است كه از آن سؤال خواهند شد و مورد محاسبه قرار خواهند گرفت . سخن محقّق كتاب بر سخن
هامش
( 1 ) - انعام ( 6 ) آيهء 2 : آنگاه مدّتى را [ براى شما عمر ] مقرّر داشت و اجل حتمى نزد اوست .
( 2 ) - حاقّة ( 69 ) آيهء 27 : اى كاش آن [ مرگ ] كار را تمام مىكرد !
( 3 ) - زخرف ( 43 ) آيهء 77 : و فرياد كشند : اى مالك ! [ بگو ] « پروردگارت جان ما را بستاند » .
( 4 ) - سبأ ( 34 ) آيهء 14 : پس چون مرگ را بر او مقرّر داشتيم .
( 5 ) - يونس ( 10 ) آيهء 11 : قطعا اجلشان فرامىرسيد .
( 6 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 23 : و پروردگار تو مقرر كرد كه جز او را مپرستيد و به پدر و مادر [ خود ] احسان كنيد .