براى هر انسان در آخرت ، همنشينى نزديكتر از عمل او نيست كه در اين دنيا انجام داده است ، و دوستى جز آنچه كه از اعمال در عمرش كسب كرده و در زندگىاش به آن دنيا پيش فرستاده ، براى او باقى نمىماند . آيات دالّ بر اين معنا زياد است ، از جمله :
وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى
« 1 » ؛
فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ
« 2 » ؛
كُلُّ امْرِئٍ بِما كَسَبَ رَهِينٌ
« 3 » ؛
لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ
« 4 » . شيخ صدوق در معانى الاخبار از قيس بن عاصم روايت مىكند كه مىگفت : با گروهى از بنى تميم نزد پيامبر ( ص ) آمديم و بر ايشان وارد شديم و گفتم : اى رسول خدا ! ما را پندى ده كه از آن سودى بريم ، چون ما قومى هستيم كه بيابانگردى را بر ما عيب مىگيرند . فرمود : « اى قيس ! با هر عزّت ، ذلّت است و با زندگى ، مرگ و با دنيا ، آخرت و هر چيزى حسابى دارد ، و هر چيزى ، مراقبى و هر نيكى پاداش و هر مرگ ، پروندهاى . چارهاى نيست كه همنشينى داشته باشى كه با تو دفن شود ، و تنها با او برانگيخته شوى و تنها از او بپرسى ؛ او را هميشه صالح قرار ده ، چون اگر صالح باشد با او انس مىگيرى ، و اگر فاسد باشد از آن مىترسى ، كه آن هم عمل توست . » گفتم : اى پيامبر خدا ! دوست دارم كه اين سخن به صورت شعرى باشد تا به آن افتخار كنيم بر هر عربى كه به نزد ما مىآيد و آن را ذخيره قرار دهيم . حضرت دستور دادند كه حسّان بيايد . قبل از آمدن حسّان شروع كردم به فكر كردن شعرى كه به اين پند شبيه باشد و قبل از آمدن او اين سخن نظم يافت و گفتم : اى رسول خدا ! ابياتى به نظرم آمد كه مىپندارم با آنچه كه مىخواهى هماهنگ باشد . فرمود : بگو اى قيس ! و چنين گفتم :
تخيّر قرينا من فعالك إنّما * قرين الفتى فى القبر ما كان يفعل
هامش
( 1 ) - رعد ( 13 ) آيات 39 و 40 : و اين كه براى انسان جز حاصل تلاش او نيست و [ نتيجه ] كوشش او به زودى ديده خواهد شد .
( 2 ) - زلزال ( 99 ) آيهء 7 و 8 : پس هر كه هموزن ذرّهاى نيكى كند [ نتيجهء ] آن را خواهد ديد .
( 3 ) - طور ( 52 ) آيهء 21 : هر كسى در گرو دستاورد خويش است .
( 4 ) - بقره ( 2 ) آيهء 286 : آنچه [ از خوبى ] به دست آورده به سود او ، و آنچه [ از بدى ] به دست آورده به زيان اوست .