مهمّى كه در آن وجود دارد آن است كه علم امام را مبتنى بر اراده و خواست او مىكند و نتيجهاش آن است كه هرگاه امام اراده كند كه بداند مىداند و آگاه كردن خدا هم مبتنى و وابسته به ارادهء امام مىشود و اگر بتوانيم دو مطلب ديگر را به اين قاعده ضميمه كنيم بهتر به اين حقيقت پى مىبريم كه مبالغه كردن در نتايج اين قاعده نادرست است :
( 1 ) مطلب اوّل : على رغم آن چه كه در علم عقايد مستدل گشته است كه بر امام محال است غفلت عارض شود ، در عين حال نمىتوانيم ملتزم اين مطلب بشويم كه امام در هر لحظه به تمام امور و جزئيّات هستى توجّه دارند ؛ زيرا اين از اختصاصات و ويژگيهاى خداوند است ، و دربارهء ديگران دليلى بر اثباتش نداريم . بنابراين غفلت به اين معنى براى امام هست و اشكالى در آن نيست و با وجود غفلت ممكن نيست كه اراده كند و بداند زيرا اراده و دانستن متوقّف است بر التفات و توجّه داشتن ، و بدون توجّه اراده كردن معنى ندارد ، و هرگاه امام ارادهء دانستن نكند ، اين قاعده پياده نمىشود و آگاه ساختن خدا وى را تحقّق نمىيابد .
( 2 ) مطلب دوم : آنچه كه بيشتر و به طور جدّى مىشود مورد ظنّ و گمان قرار گيرد آن است كه اين قاعده مربوط است به موارد جزئيّه و رويدادهاى روزمرهء نوظهور كه در هر حادثهاى هرگاه امام راه حلّ مشكل را نمىيابند و اراده مىكنند كه بدانند خداوند آن مطلب را به امام مىفهماند ، و امّا اينكه اين قاعده شامل مسائل كلّى و تمام حوادث جهان هستى و يا تمام تاريخ بشريّت بخواهد بشود ، پس خيلى بعيد است كه يكى از ائمّه از خداوند بخواهد كه به يك بار او را از تمامى حوادث جهان آگاه سازد . و آنچه كه سياق روايت به طور عموم بر آن دلالت مىكند آن است كه از شامل شدن به اين حالت امتناع دارد و شامل اين كلّيات نمىشود .
( 3 ) با در نظر گرفتن اين دو مقدّمه مىتوان گفت كه بطور يقين و حتم اگر حضرت بخواهد بر قوانين عمومى تاريخ آگاهى پيدا كند ، مىبايست با اين تاريخ همراه باشد و با آن زندگى كند و به جزئيّات آن بنگرد و تمام تفصيلات رويدادها را مورد دقّت قرار دهد ، ارتباط و پيوستگيهاى آنان را ببيند تا با انديشهء ژرف و الهامات پياپى كه در هر رويدادى به او مىشود ، از روى قوانينى كه در دست دارد
تاريخ الغيبة الكبرى ( تاريخ غيبت كبرى ) ( فارسي ) — صفحة 536
مساهمون: سيد حسن افتخارزاده
ص٥٣٦