( 1 ) اين شورا در اسلام مربوط به جامعهء ناقص و يا منحرف و كافر نيست بلكه مربوط به افرادى با ايمان و كامل است ، خداوند متعال از آنان بدين گونه ( در سوره شورى آيات 37 - 38 ) ياد مىفرمايد :
« كسانى كه از گناهان بزرگ و زشتيها اجتناب كرده و هنگامى كه به خشم مىآيند ببخشايند و كسانى كه پروردگارشان را اجابت كرده و نماز بپادارند و كارهايشان در بين خودشان با شورى و مشورت خواهى از يكديگر مىگذرد و از آنچه كه به آنها روزى كردهايم انفاق كنند . »
( 2 ) بنابراين در صورتى كه يك امّت تحت اشراف حكيمانه با يك تربيت و رشد كامل و گسترده و به هم پيوسته بتواند به مرحلهاى برسد كه تمام افراد و يا اكثريّت افرادش به اين درجه از اكمال برسند ، در آن صورت رأى عمومى كه مورد اتّفاق همگان باشد ، به ناچار معصوم از اشتباه و خطا خواهد بود و پيدايش اتّفاق نظر و اجماع در چنين شرايطى تا اندازهء زيادى به سهولت انجام مىشود و رأى اجماعى امّت به تنهايى قابليّت رهبرى عالم را خواهد داشت و از آن نظريّهء مىتوان پيروى كرد و در آن روز و روزگار دموكراسى استوار بر پايههاى عدالت خالص را ، اگر نيازى بدان باشد ، مىتوان پذيرفت . زيرا از حكومت فردى در آن صورت بىنياز مىباشيم .
( 3 ) اين همان اجماعى است كه فرمايش رسول خدا بدان اشارت دارد كه فرمود : « لا تجمع أمّتي على خطأ أو على ضلالة » يعنى امّت من بر اشتباه و يا گمراهى اجماع نخواهد كرد . در صورتى مىتوان اين جمله را گفت كه رأى عمومى مردم معصوم از اشتباه باشد ، نه در آن حالت كه در زير فشار جوّ آشوب و انحراف و تجزيهء امّت اسلامى به چندين گروه و دسته و مذهب نظرى عمومى پديد آيد .
هامش
كتاب و سنّت و شوراى افرادى كه فكرشان را رسالت روحى بارور ساخته است بپردازند ، و به اصطلاح روزگار دين سپرى شده و روزگار علم و پيشرفت افكار رسيده . ولى مسلّم است چنين چيزى در نظر مؤلّف محترم نبوده است . و خوانندگان گرامى نيز در نظر داشته باشند كه : « حلال محمّد حلال الى يوم القيامة و حرام محمّد حرام الى يوم القيامة » و اينكه بشر هيچگاه بىنياز از دين و وحى و دستورات آسمانى الهى نخواهد شد . ( مترجم )