نفس كه عبارت از تخيلات الفاظ است . لهذا محقق طوسى « قدس سره القدوسى » در مباحث اعراض از كتاب شرح تجريد در ردّ ايشان گفته است : « و لا يعقل كلام غيره » يعنى معقول و متصور نميباشد كلامى غير آنچه كه منتظم باشد از اصوات و حروف .
و در الهيات همان كتاب گفته است : « و النفسانى غير معقول » يعنى كلام نفسى معنى محصّل ندارد ، زيرا كه مدلول خبر از آن جهت كه خبر است در زيد قائم مثلا ، نيست مگر حكم بثبوت قيام از براى زيد . نمىبينى كه در صورت تردد ، صورت خبر متحقق است نه حقيقت آن ، و همچنين مدلول اضرب و لا تضرب ، نيست مگر ارادهء تحقق ضرب از مخاطب و يا كراهت آن . نمىبينى كه در صورت عدم اراده و عدم كراهت ، صورت امر و نهى متحقق است نه حقيقت آنها .
و محقق لاهيجى گفته است كه ، هرگاه مسلم باشد كه در صورت تردد ، حقيقت خبر و امر و نهى متحقق است ، ميگوئيم : مراد از علم بمدلول خبر - اعم است از اينكه اعتقاد باشد و يا مجرد تصور اطراف . تمام شد كلام او ، و بر تقدير اينكه از براى كلام نفسى معنى محصل باشد در ذات اقدس خداوند احد متحقق نميتواند شد ، زيرا كه در مباحث عينيّت صفات محقق گرديد كه صفات حقيقيه عين ذات حقّند و قائم بذات او نميتواند شد .
خلاصهء كلام سخافت و ركاكت اين مذهب مثل ساير مذاهب ايشان در اكثر مطالب كلاميّه از آن ظاهرتر است كه محتاج ببيان و برهان باشد .
[ بيان بطلان قول خطيب رازى و غير او در كلام نفسى ]
عجب است از مسماى به امام رازى كه در كتاب محصل تمسّك كرده است در اثبات كلام نفسى بكلام اخطل .
انّ الكلام لفى الفؤاد و انّما * جعل اللّسان على الفؤاد دليلا
محصّلش آنست كه كلام آنچيزيست كه در قلب است ، و آنچه كه در زبانست دليل است بر آنچه كه در قلب است ، سبحان اللّه از كجا مشخص است كه مراد شاعر از آنچه كه در قلب است غير امور مذكوره باشد ، و نيز از كجا مشخص است كه منظور او تجوّز و