بيانش آنست كه ، سمع و بصر بلكه ساير ادراكات حسيّه چنان كه صاحب اسفار اربعه محقق نموده است ، عبارتست از حضور صور مثاليّه كه منبعثند از نفس و قايمند به او از قبيل قيام فعل بفاعل نه قيام مقبول بقابل از براى آن ، بحضور اشراقى در نزد تحقق شرايط و ارتفاع موانع .
و بعبارت ديگر ابصار و غير آن از ساير احساسات عبارتند از انشاء نفس صور مبصرات و مسموعات و غير آنها را در صقع خود يعنى در عالم مثال بحيثيتى كه قيام آنها بنفس قيام - عنه - باشد نه قيام - فيه - به نحوى كه جهت صدور آنها بعينها جهت انكشاف باشد ، چون آن صور مطابقند با امور خارجيّه ، پس آنها نيز مبصر بالعرض ميباشند .
بدانكه برهان آن از لمعات مقاصد علم خصوصات لمعات مقصد سوم مستفاد مىشود چنان كه سابقا اشاره نمودم .
تنبيه "
از اينجا ظاهر مىشود كه قوا و حواس مظاهرند از براى صور حسيّه بلكه صور خياليه نه محالّ و موضوعات چنان كه مذهب جمهور از حكما و متكلمين است ، و نه در باب ابصار بخروج شعاع مخروطى است كه رأسش در نزد عين و قاعدهاش در نزد مبصر است ، و نه بخروج حط مستقيمى از شعاع « 1 » بصرى كه در نزد مبصر مستنبط شود و به او ابصار متحقق شود .
و نه بتكيّف جسم شفاف است در ميانهء رائى و مرئى تا آلت رؤيت و ابصار باشد چنان كه آراى رياضييّن است .
و نه باضافهء اشراقيّه است از نفس بسوى امور خارجيّه در نزد تحقق شرايط و
هامش
( 1 ) - در ساعت تصحيح اين صفحه ، از طريق راديوى ايران درگذشت استاد علامه ، فيلسوف متألّه و عارف محقق و فقيه و اصولى بارع ، عالم زاهد ، آقاى آقا ميرزا احمد آشتيانى - روحى لروحه الفداء - را شنيدم ، رضى اللّه عنه و ارضاه و جعل اعلى جناته مأواه - انّما اشكو حزنى و بثّى الى اللّه - ساعت 5 / 4 صبح روز 15 جمادى الثانى 1395 هجرى قمرى . حقير مدتى بدرس آن استاد بزرگ حاضر شده است اين عالم عظيم الشأن علاوه بر جامعيّت كمنظير در علوم معقول و منقول مردى متّقى دور از هوا و هوس و تبعات نفسانى و صاحب كرامات روحى بود و از اين جهت نظير نداشت .