نحو از وجود ثابت است ، اول صنمى حسى ، دوم برزخى مثالى ، سوم عقلى مفارقى ، و هرحكمى كه از براى افراد صنميه حسيّه باعتبار جهت فعليت و تماميت آنها ثابت است ، از براى افراد مثاليه و عقليه بنحو اولويّت و اكمليت ثابت است . زيرا كه فعليت آنها اتم و اقوى است و هرحكمى كه به جهت خصوصيت نشأه و باعتبار آنچه كه خصوصيت نشأه از آن ناشى است يعنى باعتبار قوه و قصور آنها ثابت است ، در مراتب فوق متحقق نمىتواند شد ، زيرا كه اين جهت در آنجا متحقق نمىباشد ، پس ميگويم از بيّناتست كه سمع و بصر بلكه ساير ادراكات از براى افراد انسان مثلا باعتبار جهت فعليّت و تماميّت آنها ثابت است نه باعتبار جهت قوه و قصور آنها ، علاوه بر اين ، براهين عقليه قايم است كه مدرك بهمهء ادراكات ، نفس انسانى است و آن جهت فعليّت و تماميّت و حيثيت صورت و تحصّل انسان است ، پس منكشف گرديد كه سمع و ابصار ، يعنى بينائى و شنوائى در همهء نشئآت انسان ، ثابت است و متحقق است ، و اختصاصى بنشأه حسّى ندارد ، پس از عوارض موجود من حيث انّه موجود ميباشند ، و مذكور گرديد كه اسامى در ازاى حقايق و ماهيّات اشياء است پس در هرجا كه حقايق و مسمّا متحقق است تسميه نيز متحقق است .
ثمرة " الهيّة "
از اين بيانات و بيّنات و از اين لمعات و اشراقات كه همه ، الا ماندر ، از خصايص اين وجيزه است ، ظاهر و منكشف ميگردد در نزد لبيب ، حقيقت و حقيقت تعميم در معانى الفاظ ، و اينكه از براى هرشيئى ظهرى ثابت و بطنى متحقق است ، بلكه هربطنى را نيز بطنى ثابت است - الى ما شاء اللّه - چنان كه مذاق محققين از حكما و متكلمين و مشرب محصلين از عرفا و مفسرين است . اخذ كن كه بسى ثمرات ربوبيّه و نتايج كلاميّه به آن ، مترتّب مىشود و ببعضى از آنها در لمعات اثبات عينيت صفات اشاره نمودم .
هامش
( 1 ) - اشارات است به آنكه هرحكمى در مرتبهء أدنى باعتبار جهت فعليّت و تحصّل ثابت است ، در مرتبهء اعلى بهنحو اولويّت و اتميّت ثابت است .