اشراق " و انارة "
از اين بيانات نيز ظاهر و روشن گرديد كه حقيقت سمع و ابصار عبارتست از انكشاف حضورى عينى كه اتم انحاء انكشافات و اكمل اقسام ادراكاتست ، خواه از قبيل حضور شىء از براى نفس خود باشد و يا از قبيل حضور معلول از براى علت باشد چنان كه در مباحث علم بتفصيل گذشت ، و خواه بقوا و آلات محتاج باشد و يا بدون آنها متحقق شود .
پس هرمجرد قايم بذات ، سمع و سامع و مسموع و ابصار و مبصر و مبصر است ، و هرمعلول نسبت به علت فيّاضهء خود ، ابصار و مبصر و سمع و مسموع است ، تدبّر كن در مقصد سوم از مقاصد مسألهء علم تا كيفيت سمع و بصر پيش از ايجاد و در مرتبهء ايجاد منكشف گردد و روشن شود معنى كلام معجز نظام باقر علوم اولين و آخرين « عليه السّلام » در حديث محمد بن مسلم « انّه سميع بصير ، يسمع بما يبصر و يبصر بما يسمع . قلت : يزعمون انّه بصير على ما يعقلون ، قال ، فقال : تعالى اللّه ، انّما يعقل ما كان بصفة المخلوق ، ليس اللّه كذلك » .
و معنى كلام صادق آل محمد « عليهم السّلام » : سميع به غير جارحة و بصير به غير آلة بل يسمع بنفسه و يبصر بنفسه .
و معنى كلام ديگر او « و العلم ذاته و لا معلوم ، و السمع ذاته و لا مسموع ، و البصر ذاته و لا مبصر » .
و به حد انكشاف آمد بطلان مذهب جماعتى از حكما و متكلّمين كه سمع و بصر را بعلم بمسموعات و مبصرات تأويل نمودهاند يا به جهت اينكه علم باشياء را منحصر بعلم حصولى ارتسامى دانستهاند ، و يا به جهت اينكه به حق حقيقت سمع و بصر نرسيده به احساس و تأثّر حدقه تخصيص دادهاند ، هرگاه به عكس مىكردند يعنى علم را بسمع و بصر به آن معنى كه مذكور شد يعنى بعلم حضورى اشراقى به نحوى كه سابقا محقق گرديد برمىگردانيدند ، اولى و انسب و احرى و اصوب بود . نمىبينى كه چگونه حضرت باقر « عليه السّلام » ردّ كرده است بر ايشان بكلام خود : « انّما يعقل ما كان بصفة المخلوق ليس اللّه كذلك » .