و بصر كه در همان زبان عبارت از ديدن و بينائى است ، عبارت از شهود الوان و اضواء ، و حضور اوضاع و اجرام و غير آنها است از براى مدرك .
بعبارت ديگر : سمع عبارت از شهود مسموعات ، و بصر عبارت از شهود مبصرات است ، خواه باستعانت قوا و آلات باشند و يا نباشند ، و خواه بشرايط معهوده محتاج باشند و يا نباشند ، بلكه استعانت قوا و آلات و احتياج بشرايط معهوده باعتبار خصوص نشأه و قصور مدرك باشد ، اينست حق معنى سمع و ابصار در نزد فحص و برهان و در زبان مشكات ولايت و قرآن و در لسان اساطين حكمت و عرفان .
[ سمع و بصر از عوارض وجود بما هو وجود و در كليهء اشياء سارىاند ]
و از بيّناتست در نزد ارباب بصيرت كه سمع و ابصار به اين معنى از عوارض موجود من حيث انّه موجود ميباشند ، و خصوصيتى بنشأه حيوان و انسان من حيث انّه حيوان ندارند .
بيانش آنست كه از بيّناتست كه در حالت نوم ، نفس از استعمال قوا و آلات اعراض نموده بعالم ديگر متصل است ، و با وجود اين بينائى و شنوائى از براى او ثابت است در آن نشأه و همچنين اصحاب جنون و برسام مىبينند امورى را كه ديگران نمىبينند و ميشوند كلماتى را كه ديگران نمىشنوند ، و لا محالة صور آنها در نشأه نفسى موجود ، و بدون استعانت قوا و آلات مدرك ميشوند ، و الا بايد از براى هرسليم الحسى مرئى و مسموع باشند .
و قول باينكه اين نحو از ادراك ، ابصار و سماع و بينائى و شنوائى نيست - مسموع نيست بلكه مجوّز اين معنى مورد سخريّه و استهزاء و از اصحاب سودا و جنون محسوب است
و نيز براهين نيّره و حجج قطعيّه علاوه بر شواهد نقليّه قايم است باينكه نفوس و ارواح بعد از مفارقت از ابدان حيّند بحيات ذاتى خود ، مىبينند و مىشنوند ، با اينكه در آن نشأه قوا و آلات بدنيّه متحقق نيست ، بلكه مىبينند بچشمى كه عين ذات آنها است ، و ميشنوند بگوشى كه عين حقايق آنها است ، و حقيقت « 1 » اين معنى در علم نفس
هامش
( 1 ) - حقيّت .