و بعبارت ديگر منكشف گرديد كه مجعول بالذات وجود است و محقق گرديد كه وجود من حيث انّه وجود خير بالذات است ، پس نظام اشياء در مرتبهء ايجاد نيز محبوب و مطلوب و مرضى و مبتهج ميباشند ولى بمحبوبيّت بالتّبع و مرضيّت بالعرض نه بمحبوبيت بالاصالة و مرضيّت بالذات و در لمعهء اولى منكشف گرديد كه حقيقت اراده نيست مگر علم بوجه خير در نظام اتم اشياء بر وجه رضا بحيثيتى كه مترتّب شود به آن ، وجود اشياء در اعيان يا در اذهان .
مخفى نماناد كه از اين دو برهان محكم البنيان عينيّت اراده و شمول و احاطهء آن ، بر همهء اشياء نيز منكشف گرديد اخذ كن و غنيمت شمار كه به اين نحو از تقرير و بيان و به اين وجه از تتميم و تبيان به اين وجيزه مخصوص است اگرچه متقارب المأخذند ولى دقيق المسلك و صعب المنالند ، نميرسد به حق حقيقت آنها مگر كسى كه خوض تام در مسائل الهيّه و غور تام در لمعات سابقه و مباحث ماضيه كرده باشد ، و قريب است بوجهى به آنها برهانى كه از كلمات تعليقات مستفاد مىشود .
بدانكه برهان دوم و سوم و چهارم و ششم و هفتم از براهين مقصد اول از مقاصد علم واجب الوجود بالذات مثبت اين مقصد اعلى نيز ميباشند و نيز بدانكه از براى قاصرين از ادراك معارف يقينيّه و معالم دينيّه ، در باب اراده واجب الوجود من جميع الجهات ، وجوهى از شبهات و اعتراضات و ضروبى از اوهام و خيالات است ، بعضى از آن شبهات و اعترضات نافى اصل ارادهء واجب الوجود بالذات است ، و برخى نافى شمول و احاطهء ارادهء اوست بهمهء موجودات ، و پارهيى نافى عينيّت اراده است با ذات مبدأ اعلى ، و طايفهيى نافى اتحاد و عينيّت علم و اراده است در حق او ، بعضى از آن شبهات و اوهام مبنى است بر عدم فرق در ميانهء ارادهء مبدأ اعلى و اراده انسان و حيوان نسبت ببعضى از افاعيل و آثار آنها ، « چه نسبت خاك را با عالم پاك » و بر توهّم اينكه كلّيّهء عالم را نيز وقتى ثابت است غافل از اينكه از جملهء اجزاى عالم خود وقت است و محال است اينكه از براى وقت وقت باشد و الا دور يا تسلسل ثابت مىشود .
و بعضى از آنها مبتنى است بر عدم تفرقه در ميانهء فاعل موجب و فاعل مختار و در ميانهء فاعل برضا و عنايت و فاعل به قصد و رويّه ، و بر توهّم اينكه اشياء نسبت به او ، و باعتبار اينكه صادرند از او ، و مرتبطند به او ، نيز موصوف بتجدد و زوال و متصف بتغيّر
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 419
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٤١٩