نميتواند شد ، چنان كه عزم نيز مراتب دارد . نمىبينى كه بدون تأمّل قسمت ميكنند آن را بعزم تام و عزم غير تام ، و چگونه متصور مىشود كه با اعتقاد خيريّت و منفعت در وجود فعل و با ادراك محبوبيت و مرضيّت آن ، و با تصديق بكماليّت و ملايمت آن ، عزم به تحصيل حاصل نيايد ، و عدم عزم متحقق گردد ، و اين معنى نيست مگر ترجّح بلا مرجّح بلكه ترجّح مرجوح ، و هردو فطرى الاستحالة و بديهى البطلانند .
تلخيص " و تحقيق " [ ايراد مناقشات بر مذاهب اربعه ]
« 1 »
بدانكه هرچند جدّ و اجتهاد را در تصحيح مذاهب اربعه بغايت رسانيدم و جوابهاى شافى از ايرادات و اعتراضات كه بر آن مذاهب كرده بودند بيان نمودم ولى هريك از اين مذاهب از وجهى قاصر بلكه از جهاتى ناقصند .
اما مذهب اول به جهت اينكه اراده به آن معنى در فواعلى متحقق ميتواند شد كه فاعليّت آنها ناتمام و كمالات آنها بالقوه باشد ، پس شامل ارادهء واجب الوجود بالذات نميباشد زيرا كه در مباحث سابقه گذشت و بعد از اين نيز محقق خواهد شد كه افعال او معلّل باغراض زايده بر ذات اقدس نمىتواند شد ، بلكه اراده به آن معنى در ذوات كريمهء قدسيّه نيز متحقق نمىتواند شد ، زيرا كه جهت قوه و استعداد محال است كه در آنها متحقق باشد چنان كه در لمعات سابقه گذشت . بلى در افراد انسان و حيوان نسبت ببعضى افاعيل آنها ارادهئى به اين معنى متحقق است .
اما مذهب دوم و سوم و چهارم به جهت اينكه ملخص آنها اينست كه اراده عبارتست از شوق منبعث و يا شوق متأكّد منبعث از اعتقاد منفعت و مصلحت از براى خود و يا از براى غير و يا عزم و اجماع است كه بعد از اعتقاد مذكور و شوق مزبور حاصل شود ، و
هامش
( 1 ) - حقير در مقدمه به تفصيل در مذاهب اربعه بحث مينمايد و اخبارى كه در اين باب از ائمهء شيعه در اصول كافى نقل شده است نقل و در پيرامون اين اخبار تحقيق مىشود .