شهويّه و قوهء غضبيّه ، و مطلوب نيستند از براى قوهء ناطقه .
از اينجا ظاهر مىشود جواب در تناول دواهاى بىمزه متفطن باش .
و ميگويم در جواب ايراد دوم كه مسلم نيست كه شوق متأكّد از براى شخص متّقى بمحرّمات و مشتهيات اراده نباشد ، منتهاى مطلب آنست كه ارادهء ناقصه باشد و اثرى به آن مترتّب نشود ، و بيان نمودم كه شرط نيست در تحقق اراده اينكه لا محالة بايد اثر مترتّب باشد ، و عدم ترتب اثر در مادهء مذكوره به جهت معارضه شوق عقلى بامتثال نواهى خداوند احد و ترقى نمودن از حيز نقصانات بذروه كمالاتست . پس در مادهء مذكوره دو شوق متأكّد ثابت است يكى نسبت به تحصيل كمالات عقليّه و حفظ نواميس شرعيّه ، و ديگرى نسبت بلذات حسيّه و التذاذات نفسانيه .
و ايراد كردهاند بكلام او كه عزم و اجماع ميل اختيارى است و ميل شوق طبيعى باينكه هرگاه اراده از جملهء اختياريّات باشد دور يا تسلسل ثابت مىشود ، و جواب داده است بعضى از فضلا از اين اعتراض باينكه تسلسل يا دور در صورتى لازم مىآيد كه بگوئيم هرارادهئى اختياريست و نه چنين است ، بلكه گاهى به اختيار حاصل مىشود و گاهى باضطرار ، زيرا كه گاهى انسانى متردد مىباشد در طلب اصلح وجوه و بعد از علم به آن وجوه قصد مىكند بفرض وقوع هريك از آن وجوه به نظر و فكر خود كه از جملهء اختياريّات است تا منكشف شود از براى او صلاح و فساد در آن وجوه ، پس حاصل مىشود از براى او اراده به آنچه كه در نظر او صلاح است . و ردّ كرده است او را بعضى از مدقّقين باينكه شوق نيز گاهى به اختيار حاصل مىشود و گاهى باضطرار به مثل بيان مذكور ، پس فرق در ميانهء شوق و اراده متحقق نميباشد و حال آنكه مراد آن قايل بيان فرق بود
مذهب پنجم آنست كه اراده عبارتست از عزم و تصميم . و حال دليل اين مذهب ظاهر گرديد ، و حال آنكه حق آنست كه شوق متأكّد از عزم و تصميم منفّك نمىتواند شد ، منتهاى مطلب آنست كه عزم تام نباشد و نسبت بمرتبهئى از مراتب باشد نه نسبت بمرتبهء ديگر ، و هرگاه مراد از عزم و تصميم حالتى باشد كه لا محالة فعل به آن ، مترتّب شود ميگويم كه سابقا محقق گرديد كه در تحقق اراده ترتّب اثر معتبر نيست ، و حال آنكه ميتوانم گفت كه شوق متأكّد مراتب دارد و اقوى مرتبهء آن از ترتّب اثر منفّك
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 388
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٣٨٨