و صحيح مىباشد فاعليّت او و عدم فاعليت او ، يعنى نسبت ذات اقدس بمشيّت و لا مشيت و بفاعليّت و لا فاعليت مساوى مىباشد . و اما در نزد كسانى كه يگانه دانستهاند ذات اقدس را و منزّه گردانيدهاند او را از شوايب كثرت و نقايص امكان ، پس مشيّت و ارادهء او كه متعلق بجود و افاضه است عين ذات اوست بدون تغاير در ميانهء ذات و مشيّت نه در واقع و نه در ذهن ، پس ذات نفس مشيّت و مشيت ، نفس ذاتست بدون حيثيّت تقييديّه يا تعليليّه ، پس صدق قضيّهء شرطيّهء « ان شاء فعل » منافات ندارد با وجوب مقدم و با ضرورت آن ، بضرورت ازليّهء دايمه ، و همچنين صدق قضيهء شرطيه « و ان لم يشأ لم يفعل » منافى نيست با استحالهء مقدم بامتناع ذاتى و با ضرورت نقيض آن بضرورت ازليّه .
پس محقق شد كه تعريف اول صادق است در نزد حكما در واجب الوجود بالذات بدون تعريف دوم ، و تلازم در ميانهء آن دو تعريف متحقق نمىتواند شد ، مگر در قادرى كه ارادهء او زايد باشد بر ذات او ، و اما واجب الوجود بالذات پس چون در حد ذات خود تام بلكه فوق التمام است پس به مجرد ذات بسيطهء حقّهاش فاعل است نه بمشيّت زايده و نه به قصد زايد ، لازم بوده باشد يا مفارق ، پس واجب الوجود بالذات بمشيت و علم و رضا و حكمت خود كه عين ذات او ميباشند افاضه مىكند خير را ، و افاده مىكند نظام اتم را ، و صانع مىباشد عالم را بنحو احكام و اتقان ، و اين قسم از قدرت اتم اقسام قدرت بلكه حقيقت قدرتست ، و اين قسم از صنع و افاضه افضل انحاء صنع و افاضه است ، و لازم نمىآيد بر او جبرى از اين جهت ، مثل فعل نار در احراق و فعل ماء در تبريد و فعل شمس در اضائت ، زيرا كه نيست از براى مبادى و فواعل اين افعال شعورى و نه مشيّتى و نه استقلالى ، زيرا كه مسخراتند بامر او و مستهلك است فاعليّت و مبدئيّت آنها در فاعليّت و قدرت فاعل هويات و جاعل انيات « جلت عظمته » و همچنين ساير مختارين غير واجب الوجود « جل اسمه » در افعال خود مستقل نمىباشند زيرا كه در مشيّت و اراده بدواعى زايده و اغراض خارجه محتاجند . تمام شد كلام آن محقق چون بر مطالب شريفه و مقاصد لطيفه مشتمل بود نقل كردم .
و بعضى در جواب اين ايراد گفتهاند كه امكان در جانب معلول معتبر است نه در جانب فاعل ، و غافل شدهاند از اينكه بنابراين جميع فواعل طبيعيّه داخل ميشوند در
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 372
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٣٧٢