با وجود اين معنى اين مذهب نيز خالى از قصور و فساد و عارى از خلل و نقصان نيست ، زيرا كه اصل اين مذهب مبنى است بر اينكه تعقّل اشياء بنحو ارتسام و قيام است نه بنحو اتحاد عاقل و معقول در تعقّل اشياء خارجيّه و نه بنهج علم حضورى اشراقى در مرتبهء ايجاد معلولات عينيّه بطلان اول و حقيّت دوم بلكه سوم در لمعات سابقه محقق گرديد . متفطن باش .
فساد دوم آنست كه بنابراين مذهب نيز لازم مىآيد كه واجب الوجود بالذات در مرتبهء ذاتش كه مرتبهئى از مراتب واقع و نفس الأمر بلكه اصل واقع و حقيقت نفس الأمر است فاقد باشد اين مرتبه را كه فضيلتى از فضايل و كمالى از كمالاتست ، و اين معنى در حقيقت عين جهل و نادانى است « تعالى اللّه عن ذلك علوّا كبيرا » .
فساد سوم آنست كه بنابراين طريقه انفعال و استكمال نيز لازم مىآيد و در كمالى از كمالات احتياج به غير ثابت مىشود ، زيرا كه از بيّناتست كه اين نحو از علم كمالى از كمالاتست و باعتراف ايشان در مرتبهء ذات متحقق نيست ، بلكه در مرتبهء صور عقليّه ارتساميّه كه مرتبهئى از مراتب ايجاد است ثابت مىشود و نفع نمىبخشد در اين باب ، اينكه بگوئيم كه جهت صدور آن صور بعينها جهت معقوليّت آنهاست چنان كه مخفى نيست .
فساد چهارم آنست كه بنابراين طريقه نيز لازم مىآيد كه نظام اتم بعضى از موجودات عينيّه مسبوق بعلم سابق تفصيلى نباشد و از روى علم و اراده از مبدأ اعلى صادر نشود . بيانش آنست كه در مباحث سابقه محقق گرديد كه صور عقليّهء ارتساميه از جملهء موجودات عينيّه و انّيّات خارجيّه ميباشند ، ذهنيّت و ظلّيّت آنها نسبت بذوات صور و معلومات بالعرض است ، پس صور ارتساميّه و مثل عقليّه از اعراض خارجيّه و كيفيات نفسانيّه ميباشند ، و خود نيز به اين معنى اعتراف نمودهاند ، و چه فرق است در اين باب در ميانهء اينكه آن موجودات خارجيّه موجودات صوريّه و حقايق علميه نيز باشند و يا نباشند ، و حال آنكه در هردو صورت مرجّح نظام تام بايد علم عنايتى و علم سابق تفصيلى باشد و الا مرجّح وجود نظام اتم طبع خواهد بود ، و يا بخت متفطن باش .
ملخص كلام در اين مقام آنست كه همچنانكه در نظام اتم موجودات عينيّه علم
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 357
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٣٥٧