علم فعلى مىباشد زيرا كه علم بهر معلول بنابراين مذهب مقدم مىباشد بر ايجاد آن معلول .
و اين مذهب نيز خالى از قصور و فساد نيست زيرا كه آنچه كه در بيان او گفتهاند قاصر از افادهء مدعاى ايشانست علاوه بر اين مفاسد بسيارى نيز بر او وارد است و از تأمّل در مباحث سابقه منكشف ميگردد متفطن باش .
مذهب هشتم آنست كه علم واجب الوجود بالذات بذات خود عين ذات اوست و علمش باشياء عبارتست از صور همهء اشياء كه مرتسمند در ذات معلول اول يعنى عقل اول ، پس علمش بصادر اول بنابراين مذهب علم حضورى اشراقى و بساير اشياء علم حصولى ارتسامى است ، ولى ارتسام در ذات صادر اولست نه در ذات مبدأ اول .
و اين مذهب مذهب تالس ملطى است چنان كه صاحب كتاب ملل و نحل نقل كرده است و نزديكست به آن ، مذهب محقق طوسى « قدس سرّه القدوسى » در شرح رسالهء علم چنان كه اشاره كردم ، ملخّص كلامش در اين مقام آنست كه هرگاه صورتى در ذات مبدأ اعلى مرتسم باشد يا مطابق مىباشد با موجودات خارجيّه و يا مطابق نميباشد ؟
در صورت اول لازم مىآيد كه آن صورت بعدد موجودات خارجيّه متعدد باشد زيرا كه صورت واحده با موجودات متكثّره مطابق نميتواند شد ، پس بايد كلّيات را صورى متحقق باشد و جزئيّات را صور ديگر ، و بايد متغيّر باشند آن صور بتغيّر آن موجودات ، و همهء اينها محال است ، زيرا كه لازم مىآيد كه ذات مبدأ اعلى محل كثرات و ممكنات و موضع حوادث و متغيّرات گردد ، و هرگاه مطابق نباشد پس صورت شيئى از اشياء نخواهد بود تا مناط انكشاف و تميز او باشد .
بعد از آن گفته است : ليكن ابداع كرد مبدأ اول عنصر اول يعنى عقل اول را و ايجاد كرد در او صور همهء موجودات ، و معلولات را ، و منبعث شد باعتبار مشيّت ازليّه از هر صورتى موجودى در اعيان بر مثال آنچه كه در عنصر اول بود .
تنبيه "
بدانكه كلمات رئيس محققين در شفا و تعليقات و كلمات تلميذ او بهمنيار در كتاب تحصيل بنحو تمام متكفّل جواب اين استدلال ميباشند .
بيانش آنست كه ايشان ميگويند حضور صور در ذات مبدأ اعلى بنحو ترتيب و بنهج سببيّت و مسبّبيّت مىباشد به اين معنى كه صورت صادر اول از مبدأ اول صادر