كه در الهيات اسفار اربعه متحمّل بيان او گرديده و ببسط تمام چنان كه ديدن و طريقهء اوست در آن كتاب مستطاب تحقيق نموده است و بعضى از محققين در اين باب به آن محقق پيروى نمودهاند ، و ليكن باجمال كوشيدهاند و اين فقير بىبضاعت نيز پىروى آن محقق نموده متعرض بيان او گرديدم و با بسط و اوضح از آنچه كه در آن كتاب مستطاب مذكور است بيان نمودم . و جماعتى از محققين بغور اصول و مقدمات او نرسيدهاند اين مرتبه از علم را كه كمال واجب الوجود بالذات ميتواند شد انكار كرده از جملهء محالات و ممتنعات شمردهاند ، كاش در اين مقام سكوت اختيار ميكردند و ميگفتند :
« العلم عند اللّه و عند الراسخين فى العلم » و حال آنكه اشاره نمودم كه اكثر براهين اثبات علم واجب الوجود بالذات باشياء مثبت اين مرتبه از علم مىباشد . بلى اكثر حكما و محققين از متكلّمين متعرض بيان علم اجمالى كمالى شده و گفتهاند كه ، علم واجب الوجود بالذات ، بذات خود كه عين ذات اوست علم بهمهء اشياء است پيش از ايجاد آن اشياء بنحو اجمال نه بنحو تفصيل ، و علم تفصيلى را بعضى در مرتبهء ايجاد اشياء عينيّه ثابت كردهاند و بعضى در مرتبهء صور ارتساميّه قائل شدهاند چنان كه مذكور شد ، ولى آنچه كه از كلمات فيلسوف اعظم ارسطاطاليس در كتاب اثولوجيا و از كلمات معلم ثانى ابو نصر فارابى در كتاب فصوص الحكم و از كلمات حكيم الهىّ - ابو الوليد محمد بن رشد الأندلسى در كتاب جامع فلاسفه و در كتاب ردّ تهافت بلكه از كلمات رئيس محققين در كتاب تعليقات مستفاد مىشود اينست كه مذاق و مشرب ايشان در علم سابق بر ايجاد همان است كه بتفصيل بيان نمودم يعنى تفصيل است باعتبارى و اجمال است باعتبارى ديگر ، بلكه در عين اجمال تفصيل و در عين تفصيل اجمال است ، و حجت الاسلام غزالى در كتاب تهافت اين معنى را برئيس محققين شيخ ابن على بن سينا نسبت داده است و تصديق او كرده است او را در اين معنى حكيم الهى ابو الوليد محمد بن رشد اندلسىّ در كتاب ردّ تهافت و ليكن گفته است در همان كتاب كه اين معنى مذاق و مشرب جميع حكماى الهييّن است و اختصاص به شيخ ابى على بن سينا ندارد ، و بعد از آن گفته است كه آنچه كه بقدماى حكما نسبت دادهاند كه ايشان نفى كردهاند علم واجب الوجود بالذات را باشياء افتراء است ، و مبنىّ بر عدم تفطّن بر قواعد و مراد ايشانست ، زيرا كه مقصود ايشان نفى علمى است از واجب الوجود بالذات كه از جهت اشياء حاصل شود يعنى غير
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 343
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٣٤٣