مرتبه جمع اصل وجودات مادون و معدن و منبع اصل كمالات فيكون و جميع معانى وجوديه و مفهومات ثبوتيّه و عنوانات ذاتيّه بوجود او موجود باشند بنهجى كه مذكور شد و آن مرتبهء وجود عقلى بكنه ذات و نفس حقيقتش در نزد مدركى حاضر باشد خواه آن مدرك ذات خود عقل باشد و يا علت اولى ، هراينه انكشاف و حضور وجود او بنحو تفصيل از براى مدرك حضور اجمالى جميع وجودات مادون مىباشد و همهء معانى و ماهيّات مادون نيز در آن مجلى جلوهگر و در آن مرآئى منكشف و ظاهر ميباشند بظهورى كه وجود عقلى به آن ظهور از براى نفس خود ظاهر و منكشف است نه بظهور ديگر و انكشاف آخر چنان كه مذاق ارتساميين و حصولييّن است در علم مبادى باعيان اشياء و ذوات موجودات ، و در مباحث آينده بتفصيل مذكور خواهد شد ، پس علم بكنه ذات و حقيقت عقل فعّال علم است بهمهء اشيأ بنحو اتمّ و اعلى و بنحو اظهر و اجلى بتفصيل باعتبارى و باجمال باعتبار ديگر ، بلكه در عين اجمال تفصيل است و در عين تفصيل اجمال ، و همچنين است هرمرتبه نسبت بمادون خود حتى ادنى مرتبهئى از مراتب انسانى كه مرتبهء عقل هيولانى است نيز مرتبهء وجودش اصل وجودات ماديّات و اتمّ تحصّلات جسمانيّات است ، هرگاه از براى خود و يا از براى علت خود منكشف گردد همه مراتب مادون به همان انكشاف منكشف ميشوند ، و به همان حضور حاضر ميگردند بتفصيل و اجمال به دو اعتبار ، بلكه تفصيلش عين اجمال و اجمالش عين تفصيل است ، متفطن باش ، من عرف نفسه فقد عرف ربّه .
لمعة " الهيّة "
بدانكه علم يا فعلى است و يا انفعالى ، و يا نه فعلى است و نه انفعالى . اول آنست كه علم سبب باشد از براى وجود معلوم در خارج مثل علم علت بمعلولات خود كه سابق باشد به آن معلولات ، و از اين قبيل است صورت بنائى كه بنّاء اختراع مىكند آن را اولا در ذهن خود و بعد از آن بر وفق آن ميسازد آن را در خارج ، اگرچه بناء علت تامّهء بنا نباشد بلكه بآلات و اسباب ديگر نيز محتاج باشد و هرچند علّيّت بنّاء از براى بنا ، علّيّت اعدادى باشد نه علّيّت ايجابى .