مطالب ربوبيّه است ، و در ميانهء فحول علما و متبحّرين حكما معركهآرا و محل خلاف است دخل تمام و مدخليّت تام دارد و بدون تحقيق و بيان او صورت شاهد اين مقصود به حد ظهور و انكشاف نمىآيد ، لهذا چارهئى از تحقيق و تفصيل آن نديدم و مفرّى از بيان و تبيان آن نيافتم ، پس ميگويم تحقيق اين مهم كما ينبغى و على ما ينبغى بمقدمات چند موقوف است :
مقدمهء اولى آنست كه اصل اصيل در تحقيق و ركن ركين در تحصّل و منشأ آثار بالاصاله حقايق وجوديّه و انيّات خارجيه است نه سنخ معانى و ماهيات مگر بتبعيت حقايق وجودات و بالعرض انيّات هويّات ، و اين معنى ببسط تمام در لمعات اصالت وجود محقق و منكشف گرديد .
مقدمهء دوم ، آنست كه معانى متعدده و ماهيّات متكثّره بوجود واحد موجود مىتوانند شد ، خواه آن وجود واحد نسبت بهمهء آنها وجود بالذات و يا نسبت ببعضى وجود بالذات و نسبت ببعض ديگر وجود بالعرض باشد ، و اين مطلب در اثبات عينيّت صفات ظاهر و روشن گرديد .
مقدمهء سوم ، آنست كه سابقا محقق گرديد كه معانى و ماهيّات اشياء را دو نحو از وجود و تحقق ثابت است يكى خارجى و ديگرى ذهنى . و بعبارت ديگر يكى عينى و ديگرى ظلّى ، و اشاره نمودم كه صور عقليه بلكه مطلق صور ادراكيّه از آن جهت كه منشأ تميّز و انكشاف و مبدء ظهور و امتيازند از حقايق عينيّه و موجودات خارجيهاند ، ظليّت و ذهنيت آنها نسبت بمعانى و ماهيات حاصله در مدارك عقليه و مشاعر ادراكيه است .
بيانش آنست كه موجود خارجى آنست كه منشأ آثار و مبدأ احكام باشد ، و موجود ظلّى آنست كه نه چنين باشد ، و صور عقليه منشأ آثار علميّه و مبدأ احكام ادراكيهاند ، پس از موجودات عينيه و حقايق متأصّله ميباشند ، بلى انفس ماهيات حاصله در اذهان از موجودات ظليّهاند زيرا كه منشأ آثار خاصهء خود و مبدأ احكام خويش نيستند متفطن باش .
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 315
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٣١٥