است ، تفصيل آن و ساير مذاهب در مقصد سوم مذكور خواهد شد ، و بنابراين مذهب يعنى علم حضورى اشراقى حيثيات ذوات هويّات عينيّهء و ظلّيّه بعينها حيثيات علوم و ادراكات و جهات حضور و انكشافاتند ، پس اضافهء فيّاضيّت و قهّاريّت واجب الوجود بالذات باشياء بعينها اضافهء اشراقيّه و جهت عالميّت اوست نسبت به آن اشياء چنان كه جهات صدور و فيضان اشياء از او ، بعينها جهات ظهور و انكشاف و حيثيات ظهور و امتيازند در نزد او ، پس همچنانكه در قيوميّت و فياضيّت اشياء محتاج بشيئى از اشياء نيست بلكه به مجرد ذات اقدسش قيّوم اشياء « 1 » و فيّاض وجودات و جاعل انيات و فاعل هويات است ، در عالميّت و مدركيّت اشياء نيز بشيئى از اشياء محتاج نيست ، بلكه علم تام بذات اقدسش كه عين ذاتست مبدأ نشو همهء علوم و ادراكات و منشأ حصول همهء انكشافات و اشراقاتست چنان كه وجود صرف تامش مبدء همهء وجودات و فيوضات و منشأ جميع خيرات و كمالاتست ، پس به مجرد ذات پاكش بهمهء اشياء دانا و بعلم بذاتش بكليّات و جزئيّات و مبدعات و كاينات آگاه است « لا يعزب عن علمه مثقال ذرة فى الارض و لا فى السماء
وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ
« 2 »
وَ لا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ »
متفطن باش كه خالى از دقت و غموض نيست « 3 » .
لطيفة " الهيّة " [ بيان آنكه نسبت حق واجب نيست بجميع اشياء مساوى است ]
بدانكه در مباحث سابقه محقق گرديد كه واجب الوجود بالذات در اعلى مراتب تجرد و اقصى درجات تنزّه است از ماده و ماديّات و از ازمنه و زمانيات و به همه امكنه و
هامش
( 1 ) - زيرا كه حق تبارك و تعالى به نظر تحقيقى بيك اضافهء اشراقيّه مقيم جملهء اشياء است چنان كه اشياء نيز بيك اضافه به آن حقيقت مقدسه قائمند ، اگرچه آن اضافه را مراتب متفاوته و درجات متكثّره است ، و به اين نظر كه نظر كثرتست والد علامه علم واجب الوجود بالذات را بذات خود مستلزم علم بحقيقت عقل اول فرمودند متدبّر باش - علىّ الطهرانى ( عفى عنه ) - .
( 2 ) - س 34 ى 3 .
( 3 ) - ميتواند كه تفطن بوجهى ديگر از برهان اشاره باشد كه مسلكش دقيقتر است از آنچه كه ذكر شده است و مستفاد مىشود از جزء آخر آيهء كريمه فاحسن التفطن على الطهرانى عفى عنه