بعد از تحقيق اين لمعه و تذكّر لمعات سابقه ميگويم :
برهان اول بر اين مقصد اعلى آن است كه در مباحث سابقه محقق گرديد كه واجب الوجود بالذات علت كلّ اشياء و مفيض همهء فيوضات و خيرات است و فاعل همه وجودات و موجودات و جاعل جميع هويّات و انيّات است بىواسطه يا بواسطهء واحده و يا بوسايط متكثّره ، و در مقصد اول محقق گرديد كه واجب الوجود بالذات عالم است بذات خود بنفس ذات خود ، و در لمعهء سابقه محقق و منكشف گرديد كه علم تام به علت تامه مستلزم علم تام است بمعلول ، پس علم واجب الوجود بالذات بذات خود مستلزم علم اوست بصادر اول ، و علم او بصادر اول مستلزم علم اوست بصادر دوم و هكذا الى آخر المعلومات ، پس شيئى از اشياء از حيطهء علم تام او بيرون نيست و همهء كاينات و مبدعات و همهء كليّات و جزئيّات منكشفند از براى او و حاضرند در نزد او باتم انحاء حضور و انكشاف و اكمل اقسام ظهور و امتياز
« أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ ( 1 ) وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ »
متفطن باش كه اين كلام معجز نظام اشاره به اين برهان تامّ است .
برهان دوم بر اين مقصد اعلى آنست كه در لمعات سابقه محقق گرديد كه حصولات مجعولات بالذات در حد انفس خود عين حصولات آنها است از براى جاعل بالذات .
هامش
- محض بلكه غناى محض است و ديگرى فقير محض بلكه فقر محض است ، كمال مناسبت بايد ثابت و محقق باشد ، و الا لازم آيد كه انيّات متباينه و هويات متغايره از آن جهت كه متباينات و متغايراتند مصداق و معبّر عنه معنى واحد و عنوان فارد شوند ، و حيثيت ذوات جملهء حقايق وجوديه عين حيثيت خارجيّه و طارديّه عدم نباشد ، اين است تفسير كلام معجز نظام« قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى ( 1 ) شاكِلَتِهِ »كه در صحيفهء الهيه وارد است و معنى كلمهء ملكوتيّهء « كل فاعل ففعله مثل طبيعته » كه از اساطين حكماء الهين موروث است و به اين لطيفهء الهيه نيز ناظر است كلمهء عرشيّهئى كه از اصحاب كشف و يقين مشهور است كه چون حضرت حق تبارك و تعالى از جميع جهات بسيط و از جملهء حيثيات واحد است چنان كه هويّت منزّهه و حقيقت مقدسهاش وحدت صرفه و صرف وحدت است در جملهء مجالى و مرائى اعيان ثابته و كلّيّهء قوابل ماهيّات امكانيّه بجلوهء واحده متجلى و بظهور واحد ظاهر است چنانچه در صحيفهء الهيه وارد است« وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ ( 2 ) بِالْبَصَرِ »- ( 1 ) - س 17 ى 86 .
( 2 ) - س 54 ى 50 .