منكشف ميگردد كه هرمجرد قايم بذات ، عالم است بذات خود بنفس ذات خود بحيثيتى كه علم و عالم و معلوم متحدند بحسب وجود و هويت و متغايرند باعتبار عنوان و حكايت .
بيان ظهور آنست كه هرمجرد قايم بذات « 2 » حقيقتى از حقايق وجوديه و نورى از انوار حقيقيه است و وجود فى نفسه هريك عين وجود و حصول آنست از براى خود ، به اين معنى كه واجد خود است نه فاقد خود ، و داراى خود است نه نادار خود ، و الا انفكاك شىء از نفس و انسلاب شىء از ذات ثابت مىشود ، و اين لازم فطرى الاستحاله و بديهى البطلان است و در لمعات سابقه محقق گرديد كه جهت ظهور و انكشاف و مناط حضور و امتياز وجود و حصول شىء است از براى مجرد قايم بذات ، پس هرمجردى عالم است بذات خود بحضور هويّت عينيّه و انّيّت خارجيّهء خود در نزد ذات خود و از براى حقيقت خود و اين معنى عين مدعاست .
به زبان اشراق ميگويم كه سابقا منكشف گرديد كه حقايق وجوديّه انوار حقيقيّه و اضواء واقعيّهاند و وجودات مجرده و هويات عقليّه بظلمات نقايص مواد مشوب و بكدورات اجسام مخلوط نيستند ، پس انوار صرفه و اضواء محضهاند ، انّيّات خالصه و لمعات شارقهاند ، اگرچه نورانيّت و فعليّت آنها در جنب نورانيّت و فعليّت نور الانوار - جلت عظمته - مستهلك و مستغرق ناپديد و نابود است ، و از بيّناتست كه نور جهت ظهور و انكشاف است ، زيرا كه ظاهرست بنفس خود و مظهرست به خودى خود ، پس حيثيت نورانيّت شىء - بعينها حيثيت ظهور و انكشاف آن شىء است ، همچنانكه حصول نورانيّت شىء از براى شىء ديگر مناط ظهور و انكشاف آن شىء است از براى آن ، حصول نورانيّت شىء از براى خود نيز منشأ ظهور و انكشاف آن شىء است از براى خود ، بلكه انكشاف و حضور در اين صورت اظهر و اجلا و اتم و اعلى است ، زيرا كه حصول اتم از اين نحو از حصول متحقق بلكه متصور نمىتواند شد و مفروض اين است كه حصول نورانيّت از براى شىء مناط حضور و انكشاف و جهت ظهور و امتياز است .
و بسوى اين دقيقه اشاره كرده است رئيس محققين در كتاب مبدأ و معاد بكلام خود « فانّ الحرارة اذا صيّرت الجسم الذى فيه متسخنا فلو كانت قائمة بذاتها مستلقة بنفسها كانت اولى بالتّسخّن ، و كذا اذا كان الجسم مفرقا للبصر بسبب حصول البياض فيه ، فلو كان البياض قائما بذاته كان اولى بان يكون مفرقا » يعنى هرگاه حصول حرارت از براى جسم بگرداند آن را حارّ ، پس هرگاه حرارت قايم بذات و مستقل بنفس خود
هامش
( 2 ) - هرمجردى عالمست بذات خود بعلمى عين ذات و نفس حضور ذات للذات بوجودى واحد .