برهانش آنست كه در صورت اولى لازم مىآيد كه علم نفس بقوا و به آنچه كه در آن قواست بنحو كليّت و اشتراك باشد نه بنهج جزئيت و شخصيت ، بيان ملازمه از لمعهء سابقه ظاهر و ضرورت وجدانيه و بديههء عقليه بر خلاف لازم قايم است چنان كه در لمعات سابقه گذشت و به اين معنى اشاره فرموده است فيلسوف اعظم ارسطاطاليس در تعليم علم واجب الوجود بالذات باشياء بشيخ اشراق در عالم رؤيا و تفصيل آن در كتاب تلويحات مذكور است ، و در صورت دوم لازم مىآيد كه صدور آن قوا از نفس ناطقه و استعمال او آن قوا را در تحصيل صور آن قوا از قبيل افعال طبايع جسمانيّه و فواعل غير شاعره باشد ، زيرا كه مفروض اين است كه ادراك بحصول صور آن قواست در آن قوا و اين معنى موقوف است باستعمال آن قوا پس استعمال آنها سابق است بر ادراك آنها و چه بسيار ظاهر است كه صدور قوا سابق است بر استعمال آن قوا ، پس صدور آنها بدون شعور و استعمال آنها بدون ادراك آنها خواهد بود ، لازم باطل است زيرا كه بعد از اين محقق خواهد شد كه علم به علت مقتضيه از آن جهت كه علت مقتضيه است مستلزم علم بخصوصيت معلولست . بعبارت ديگر علم بملزوم از آن جهت كه ملزوم است ممتنع است انفكاكش از علم بلازم از آن جهت كه لازم است ، و محقق شد كه علم نفس بذات خود عين ذات اوست ، و نيز از جمله مسلمات و بديهيّات بلكه از جمله مبرهنات و محققات است كه علاقهء ذاتيّه در ميانهء نفس ناطقه و قوا و جنود او ثابت است . و اينكه نسبت قواى ظاهريّه و باطنيه بنفس ناطقهء قدسيه ، نسبت فعل بفاعل و نسبت جلوه بمتجلى و نسبت نقص به تمام است ، و در صورت مفروضه پيش از استعمال قوا در تحصيل صور آن قوا ، علم به علت مقتضيه محقق است و علم بخصوصيت معلول محقق نيست متفطن باش .
و نيز ميگويم در بطلان لازم كه علم بصور قوا ، خالى از حضورى و حصولى نيست ، در صورت دوم دور ثابت مىشود و يا تسلسل و اجتماع امثال لازم مىآيد ، و در صورت اولى مدعا حاصل مىشود ، زيرا كه وجود فى نفسه آن صور عين وجود آن صور است از براى محال خود ، و از بيّناتست كه حضور حالّ بدون حضور محل معقول و متصور نمىتواند شد . بعبارت ديگر حضور وجود رابطىّ بدون حضور مرتبط اليه متصور نيست بلكه حضور آن بتبعيّت و بالعرض حضور مرتبط اليه است و همچنين است حال هرگاه
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 289
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٢٨٩