شبه رؤيا در خدمت آن فيلسوف رسيدم كه كيفيت علم بارى را به من تعليم فرموده علم را بحضور تفسير فرمودند . و تفسير اخير از شيخ اشراق است فرمودهاند كه علم عبارتست از ظهور و ظهور نفس ذات نور است .
و هرگاه بگوئى كه رئيس محققين در الهيات شفا گفته است : « عاقليّته و معقوليّته تجرده عن المادة » يعنى عاقليّت و معقوليّت اول تعالى مجرد بودن اوست از ماده ، و ظاهر است كه تجرد معنى عدمى است زيرا كه عبارت از خلوّ از ماده و ماديات است .
ميگويم هيهات تجرد در حقيقت بسلب قصور و نقصان برمىگردد و سلب نقصان عين تمام و سلب قصور عين كمال است ، گويا بناى اشكال بر عدم فرق در ميانهء مفهوم و مصداق است ، و الا مقصود آن محقق اينست كه هرچيزىكه مصداق عاقل است بايد مصداق مجرد نيز باشد ، و هرچيزىكه مصداق مجرد است لازم نيست كه مصداق عاقل باشد ، زيرا كه صور عقليهء مرتسمه مجردند و عاقل نيستند چنان كه در لمعات آينده منكشف خواهد گرديد ، پس محقق گرديد كه آن محقق در مقام تفسير معنى علم نيستند تا قدحى در گفتهء ما لازم آيد ، و هرگاه در مقام تفسير نيز باشند قدحى ثابت نميشود زيرا كه عنوان مذكور از عنوانات وجود است نه از عنوانات عدم متفطن باش .
تفريع " اشراقى "
از اين بيان ظاهر و منكشف ميگردد كه هرجا كه وجود اقوى و اتمّ است جهت علميّت و عالميّت و معلوميّت نيز اقوى و اتمّ و اظهر و انور است ، پس تميز و انكشاف در عالم عقول اقوى و اتم است از عالم نفوس ، و در عالم آله اظهر و انور است از عالم عقول ، پس علم واجب الوجود بالذات بذات خود و بساير اشياء اقواى انحاى علوم است « 1 » و اتم اقسام تعقّلات و ادراكاتست ، بلكه همهء علوم و ادراكات در منزلهء عكوس و اظلال و لمعات و اشراقاتند نسبت بعلم او و همچنانكه وجود او صرف صرف وجود و تام بلكه فوق التمام است علمش نيز صرف صرف علم و تام بلكه فوق التمام است ، و همچنانكه
هامش
( 1 ) - در بيان آنكه جهت انكشاف تابع وجود است ، هرجا وجود قوى است ، انكشاف و علم نيز تام است ، لذا علم در موطن ذات حق ، اتم انحاء علم و انكشاف و حضور اشياء عند الحق اتم است از حضورها لنفسها - جلال الدين آشتيانى - .