لمعة " الهيّة " [ بيان و تقرير برهان بر آنكه اول صادر از حق و فيض نخست او اشرف كائناتست ]
بدانكه براهين نيّرهء ساطعه و حجج عقليه قاطعه علاوه بر دلايل نقليه واضحه بر تحقق اين مرتبه از وجود و ساير مراتب وجودات عقليه قايم است و صدر الهيّين و قدوهء محققين دوازده برهان از براهين عقليه در الهيات اسفار اربعه بر تحقق اين مرتبه از وجود و ساير مراتب وجودات عقليّه اقامه نمودهاند از آن جمله برهان قاعدهء امكان اشرف است كه از فيلسوف اعظم ارسطاطاليس ، موروث است و در آن كتاب و در كتب شيخ اشراق شهاب الدين السّهروردى ، ببسط تمام مذكور است و اين رساله را گنجايش ذكر آن براهين خصوصا برهان موروث كه مقدماتش طويل و مسلكش دقيق و مأخذش لطيف است نيست ، ولى آنچه كه در اين باب ملهم گرديده و بخاطر قاصر رسيده است بيان مينمايم تا اين رساله خالى از برهان عقلى بر اين مقصد اعلى نباشد ، پس ميگويم كه مكرر مذكور شد كه واجب الوجود بالذات ، وجود صرف صرف ، و صرف صرف وجود است و مجعول بالذات حقايق وجوديه و هويّات عينيه و انيّات خارجيه است ، و ماهيات ممكنات معانى انتزاعيّه و مجعولات بالتبع و معلولات بالعرضند ، و نيز مبرهن گرديد كه بايد مناسبت تامه در ميانهء جاعل بالذات و مجعول بالذات محقق باشد تا لازم نيايد كه هرچيزى جاعل هرچيزى و هرشيئى مجعول هرشيئى تواند شد ، و اين مطلب بتفصيل تمام در مسألهء امتناع اكتناه ذات واجب الوجود بالذات گذشت
« قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى
« 1 »
شاكِلَتِهِ »
و با وجود اين كمال مباينت نيز در ميانهء آنها ثابت است بحيثيتى كه يكى غنىّ بالذات و ديگرى فقير بالذات است ، و اين معنى عجيب است ، فهمش كما ينبغى بقريحهء لطيفه و ذهن صافى محتاجست .
و نيز محقق گرديد كه از بسيط من جميع الجهات و واحد من جميع الحيثيّات در مرتبهء واحده از جهت واحده كثير صادر نمىتواند شد تا تركيب ثابت و خلاف فرض
هامش
( 1 ) - س 17 ى 86 .