است كه فهم جمهور مقصور بر معانى جسمانيّه و مفهومات وهمانيّه است ، و در لمعات اصالت وجود براهين نيره اقامه نمودم بر اينكه در معانى مشتقات تركيب از ذات و مبدأ معتبر نيست و در صدق آنها قيام مبدأ شرط نيست بلكه اين معنى باعتبار خصوصيات موارد است نه اين است كه در اصل معانى مشتقات تركيب معتبر است و در اصل صدق آنها قيام شرط است و حال آنكه جمهور نمىفهمند از مشتقّات مگر تركيب را و تصور نميكنند از آنها مگر ذات و مبدأ و قيام آن مبدأ را بر ذات ، و همچنين است حال در ساير الفاظ كه بر خداوند يگانه اطلاق ميكنند جماعتى در مبدأ اشيا « جلّ شأنه » بر افهام جمهور و اعتباريّت وجود اكتفا نمودهاند ، لهذا بعضى از ايشان مجسمه گرديدند ، و بعضى ديگر از اين معنى تبرى نموده ، و ليكن بزيادتى صفات كماليّه قايل شدند ، بعضى از ايشان علاوه بر اين بر حدوث آن صفات جمال و اوصاف كمال نيز رفتند ، و جمعى ديگر از اين معنى تحاشى نموده بقدم آن صفات زايده قايل شدند ، و جمعى ديگر از زيادتى آن صفات نيز تحاشى نموده بعينيّت آن صفات قايل شدند ، و ليكن بعد از تعمّق نظر ديدند كه عينيّت بنابرآن اوضاع در حقيقت صورت نمىبندد بنيابت رفتند و بر مفاسد اين معنى برنخوردند .
منشأ همه اين آراء فاسده و عقايد باطله غفلت از احكام حقايق وجوديّه و هويّات عينيه و ذهول از انوار لمعات سابقه و مباحث ماضيه است ، و قصر معانى و مفاهيم الفاظ و عبارات است بر افهام عاميه و مفهومات عاديّه ، خلاصه قصر معانى الفاظ بر آنچه كه جمهور ناس مىفهمند مخالف براهين عقليّه و شواهد نقليّه است ، و اگر رساله را گنجايش مىبود فصل مشبعى از شواهد نقليه و براهين عقليه نقل مىنمودم تا استبعادات قاصرين و مستبعدين مرتفع گردد و به حد ظهور و انكشاف آيد كه هرمعنى را ظهرى ثابت و بطنى محقق است بلكه هربطنى را نيز بطنى ثابت است الى ما شاء اللّه ، و الفاظ موضوعند از براى معانى كه همه مراتب و درجات را شامل و همه ظواهر و بواطن را حاوى است ، و تعبير از اين معنى تعميم در معانى الفاظ است و به آن ، موافق مىشود اكثر براهين عقليه و دلايل نقليه و منحلّ مىشود اكثر متشابهات از آيات قرآنيّه و آثار نبويه و اكثر آيات و اخبار از تأويل مؤولين سالم ميمانند و بر ظواهر خود محمول ميشوند
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 243
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص٢٤٣