و حجت شديد القوه قايم است بر اينكه مبادى حركات و تحريكات قواى متجدده جسمانيّه است و ذوات كريمهء قدسيه و نفوس شريفه كليه و وسايط جليلهء الهيه را معطل گردانى و فى الحقيقه منكر شريعت حقّه و حكم الهيه باشى و تا معتزلى نباشى كه قيوميّت خداوند احد و فياضيت قيوم بىمثل و مانند را محدود گردانى و شركاء از براى او در فياضيّت استقلاليه و قيوميت استبداديّه ثابت كنى ، بلكه در حقيقت بانقلاب حقايق امكانيه بوجوب ذاتى قايل شوى ، چنان كه اشاره اجماليه به اين معنى در تقرير برهان اول از براهين اين مقصد اعلى نمودم و مصداق « القدريّة مجوس هذه الامّة » گردى و نصّ قرآنى را انكار كنى ، و تا يهود مسلك نباشى كه بگوئى « يد اللّه مغلولةغلّت ايديهم » مفاد « جفّ القلم بما هو كائن » را با « كل يوم هو فى شأن » جمع كن و جواهر معانى « الحسنة بين السّيئتين ، و خير الامور اوسطها ، و لا جبر و لا تفويض ، بل امر بين الامرين » را كه از مشكات ولايت و معدن عصمت وارد است در گوش هوش گردان و آنچه كه در اين مقام از لآلى تحقيقات شافيه و جواهر تدقيقات كافيه برشته تقرير كشيدم بسلك تحرير آوردم غنيمت شمار و سرمايهء فكرت گردان « الحمد للّه ولىّ الحمد و الافضال » .
فصل هشتم در تحقيق توحيد بمعنى چهارم
[ بيان معانى بيان معانى وحدت و كثرت و تقسيمات وارد بر وحدت و كثرت ]
و شرح آن ، از اين قرار است كه شريك نيست واجب الوجود بالذات را در هيچ معنى از معانى و در هيچ مفهومى از مفهومات با ثبوت اشتراك معنوى در مفاهيم عامه و عنوانات كليّه در ميانهء واجب الوجود و ممكن الوجود ، مثل معانى شيئيّت و موجوديت و عالميّت و قادريّت و غير آنها ، و اين مسأله شريفهء الهيه از غوامض مسائل الهيه و معضلات مقاصد ربوبيه و مشكلات مطالب كلاميه است ، و تحقيق آن به نحوى كه ظلمات اوهام افهام بانوار علوم الهيه و اشراقات معارف ربوبيّه مرتفع گردد موقوف است بر تمهيد مقدمهئى و آن ، از اين قرار است كه مشاركت در ميانه دو چيز برميگردد به نحوى از وحدت و اتحاد و معنى وحدت بودن شىء است غير منقسم از آن جهت كه غير منقسم