است باينكه هرمرتبهئى از مراتب موجودات را افعال و آثارى ثابت و احكام و اوصافى متحقق است ، و تفكّر كن در كلام معجز نظام خداوند احد « و
ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ
« 1 »
فَمِنْ نَفْسِكَ »
يعنى آنچه كه ميرسد ترا از حسنه و خيرات پس از نزد خداوند احد است ، و آنچه كه ميرسد ترا از سيّئه و شرور ، پس از قبل نفس خود است ، و در كلام هدايت انجام او كه فرمودهاند :
« قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ »
يعنى بگو همه از نزد خداوند عالم است نمىبينى كه چگونه از براى خود ثابت كرده است آنچه را كه از خود سلب كرده است سلب و ايجاب هردو مطابق واقع و موافق نفس الأمر است ولى هريك از جهتى و حيثيتى .
« رقّ الزجاج و رقّت الخمر * - فتشابها و تشاكل الأمر »
« فكأنّه خمر و لا قدح * - و كانّه قدح و لا خمر »
تدبر كن در اين مقام به حق تدبّر و تأمل كن به حق تأمل و توجه كن بسوى حق به حق توجه زيرا كه اين مسأله از غوامض مسائل ربوبيّه و حكم الهيه و از مشكلات معالم دينيّه و مقاصد كلاميه است چه بسيار از اهل نظر كه اقدام افهام ايشان در اين مقام لغزش يافته است « 2 » و چه بسيار از ارباب فكرت كه اقدام افكار ايشان در اين سنگلاخ به سنگ ندامت و جهالت خورده است ، بعضى را نظر بيك جهت مقصور گرديده و از جهت ديگر غافل گرديدند ، و بعضى را همّت به جهت آخر مصروف گرديد و از جهت ديگر ذاهل گرديدند ، لهذا يكى بورطهء تعطيل افتاد و ديگرى خود را بمهلكهء تشبيه انداخت ، پس ذو العينين باش و به چشم راست و چپ هردو نظر كن تا ثنوى و مانوى نباشى و اهرمن را شريك يزدان نگردانى و تا اشعرى نباشى كه خداوند جليل را مباشر حركات و تحريكات بلكه قوهئى از قواى متجدده جسمانيّه و مبدئى از مبادى متغيّرهء جرمانيّه بدانى زيرا كه براهين محكم البنيان
هامش
( 1 ) - س 4 ، ى 81 .
( 2 ) - آيات مذكوره چه دلالتى تام بر نفى جبر و تفويض هردو دارند و دلالت نمايند بر - الأمر بين الأمرين - كه مذهب اهل بيت - عليهم السّلام - است ، چه استناد كل افعال به حق اول بوجه تقييد ، ملازم است با تجسّم و تقدّر حق مجرد از تمام جهات و نفى فعل از حق ملازم است با تعطيل و موافق با مذهب يهود - يد اللّه مغلولة - تمام افعال بوجه اطلاق مستند به حق و بوجه تعيّن و تقيّد مستند بخلق است و جهت اطلاق منشأ جهت تقييد و ملازم است با سلب فعل در عين اثبات - لمحرّره جلال الموسوى - .