دو قديم را از يكديگر تميز نميتواند بدهد ، زيرا كه عدم يك امر وجودى شىء واحد است پس دو مميّز وجودى لازم است كه به دو قديم بعدم منضم شود و هريك را از ديگرى تميز دهد و امتياز قديم سوم از آن دو قديم بعدم آن دو مميز متحقق ميتواند شد ، لهذا لازم در اين صورت پنج قديم است نه شش قديم . اخذ كن اين بيان واضح را و قياس كن بر او ساير مراتب را چون وجه اول بدقّت نظر محتاج بود اين وجه را لا حق نمودم .
اشكال سوم آنست كه محاليّت لازم مسلم و ثابت نيست ، زيرا كه برهان بر امتناع تحقق مطلق غير متناهى ، قايم نيست ، بلكه برهان بر استحالهء تحقق مترتّبات متسلسلهء غير متناهيه قايم است ، و در لمعات سابقه محقق گرديد كه ترتب و علّيّت و علاقهء ذاتيه در ميانهء حقايق واجبيه متحقق نمىتواند شد ، پس ترتّب در ميانهء واجبات بالذات غير متناهيه ثابت نمىتواند شد ، و براهين ابطال تسلسل در ما نحن فيه جارى نخواهد بود ، و محاليّت لازم مسلم و مسموع نخواهد گرديد .
مگو كه لازم در ما نحن فيه اولا و بالذات خلاف فرض است ، و محاليّت او بديهى است و ذكر عدم تناهى واجبات بالذات من باب الاستطراد است و مقصود از او بيان واقع است نه استثناى محاليت آن .
زيرا كه ميگويم ، خلاف فرض در صورتى ثابت مىشود كه كسى مرتبهئى از مراتب عدد را معيّن نمايد ، مثلا بگويد كه واجب الوجود را دو مصداق يا سه مصداق و يا غير آن متحقق است ، اما هرگاه در اول مرتبه ادعا نمايد كه از براى واجب الوجود بالذات مصداقات و هويّات غير متناهيه ثابت است خلاف فرضى لازم نخواهد بود ، پس بنابراين دليل الزامى خواهد بود نه برهانى .
ميگويم در جواب اين اشكال : اولا اينكه بعضى از براهين ابطال تسلسل كه بعضى از متأخرين اختراع نمودهاند در امتناع تحقق مطلق غير متناهى جارى است و در مباحث علت و معلول از كتاب شوارق مذكور است و برهان هفتم از براهين عشره كه صدر محققين در امور عامّهء اسفار اربعه بر امتناع تسلسل اقامه نموده است نيز در امتناع تحقق مطلق غير متناهى جارى است ، و در نظر اين فقير برهانى است در نهايت متانت و تماميّت ذكرش در اين مقام موجب اطناب و تطويل است رجوع كن و تأمل كن . و ثانيا
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 191
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص١٩١