در قرآن مجيد
« لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ " إِلَّا اللَّهُ
« 1 »
لَفَسَدَتا »
و محمل صحيح ديگر و تفسير دقيق آخر از براى اين آيهء وافى هدايه در تقرير برهان دوم از حديث مذكور ، مذكور خواهد شد ، بعد از شرح اين فقرهء شريفه به اين تقريرات سهگانه كه از الهامات الهيه و مواهب ربانيّه است باصول كافى رجوع نمودم در حاشيهء آن كتاب كافى ديدم كه سيد اعاظم و سند افاخم استاد الكلّ فى الكلّ امير محمد باقر داماد « قدس سرّه العزيز » اين فقرهء شريفه را بوجه سوم حمل فرمودهاند ، شكر و ثناى خداوند احد و قيّوم بىمثل و مانند را گفتم ، زيرا كه اين برهان همان برهان چهارم از براهين توحيد است ، و سابقا مذكور نمودم كه اين برهان در كتب الهى و كلام به نظر قاصر اين فقير نرسيده است ، بلكه از جملهء ملهمات است و از براى مدقق كامل « 2 » صاحب كتاب اصل الاصول در شرح اين كلمات شريفه كلمات عجيبه و سخنان غريبه است نقل آن كلمات و جرح و تعديل آنها موجب اطناب و منافى ايجاز است رجوع كن و تأمل كن ، و كلام آن مشكات ولايت و مصباح نبوت « فان قلت انّهما اثنان ، لم يخل من ان يكونا » تا كلام ايشان كه فرمودهاند « دلّ على انّ المدبّر واحد » اشاره به برهان ديگر است و تقرير او به دو وجه ممكن است .
تقرير اول بعد از تذكر لمعات سابقه و مقدمات مذكوره آنست كه هرگاه قديم ذاتى و واجب الوجود لذاته را دو مصداق حقيقى و دو هويّت واقعى متحقق باشد يا متحد و متفّق ميباشند از همه جهات ، و يا مفترق و متباين ميباشند از همه جهات ، و يا متفق ميباشند از جهتى و مفترق ميباشند از جهت ديگر ، شق اول باطل است ، زيرا كه مستلزم ارتفاع اثنينيّت است ، و اين معنى خلاف فرض و اجتماع متنافيين است .
علاوه بر اين مثبت حقيّت دعوى و حقيقت مدعاست ، و شقّ دوم نيز باطل است زيرا كه در مقدمات سابقه محقق گرديد كه غايت ارتباط و نهايت ايتلاف در ميانهء اجزاى اين عالم ثابت است و عالم ديگر ممتنع التحقق و مستحيل الوقوع است و ايتلاف و
هامش
( 1 ) - س 21 ى 22 .
( 2 ) - و هو الحكيم الفاضل المولى نعيما طالقانى مؤلف كتاب اصل الاصول ، اين كتاب با اثر ديگرى از ملا نعيما در معاد مهيّا از براى طبع است و بخواست خداوند اقدام بانتشار اين دو اثر مينمايم .