اطلاقى است كه فروگرفته است همه اشياء را ، و آن فيض جهت ايتلاف و ارتباط عالم است از اعلى علييّن كه روح اعظم است تا اسفل سافلين كه هيولاى اولى و مادة المواد است .
تنبيه " شريف " [ بيان آنكه حقيقت خاتم نفس رحمانى و مشيّت ساريه رحمت واسعه است ]
چون مقام خاتم انبيا بحسب بدايت و نهايت اين مقام است و در زبان قرآنى تعبير از او بمقام
« أَوْ أَدْنى »
است « 1 » و در لسان حديث تعبير از آن حقيقت بمشيّت و صنع است ، لهذا رحمة للعالمين و صاحب ولايت مطلقه است از اينجا ظاهر مىشود معنى حديث شريف « نحن صنائع اللّه و الخلق بعد صنايع لنا » يعنى ما مصنوعات خدائيم و خلق بعد از آن مصنوعند از براى ما يا از براى خاطر ما ، و در نزد صاحب بصيرت مئآل هردو يكى است زيرا كه فاعل بالذات غايت بالذات است چنان كه در جاى خود مبرهن است .
تبصرة " الهيّة "
بدانكه مدخليّت علويّات در وجود سفليّات و در حدوث كاينات مدخليّت اعدادى و فاعليّت طبيعى است به اين معنى كه اعداد ميكنند مواد را از براى قبول فيوضات الهيه و تحريك ميدهند كاينات را بقبول كمالات اوليه و ثانويه و الا مفيض بالذات و جاعل بالذات و فاعل بالحقيقه خداوند احد و قيوم بىمثل و مانند است چنان كه بعد از اين محقق خواهد گرديد .
تنبيه " لطيف " [ بيان آنكه اشخاص انسانى با طبايع مختلف ، واحد بوحدت طبيعى و متشخّص بتشخّص واحدند ]
بدانكه بيان ايتلاف حقيقى و ارتباط معنوى كه در ميانهء اجزاى عالم ثابت است از
هامش
( 1 ) - س 53 ى 9 .