لازم مىآيد كه از واحد من جميع الجهات در مرتبهء واحده از جهت واحده ، كثير صادر شود ، و استحاله و محاليّت آن در مباحث سابقه محقق و منكشف گرديد . علاوه بر اينها لازم مىآيد كه واجب الوجود در حد ذات خود متعيّن نباشد ، و در تعيّن خود به غير محتاج باشد ، زيرا كه مفروض اين است كه عوارض مذكوره غير حقيقت واجب الوجودند ، و نظير اين در اثبات عينيّت وجود در واجب الوجود بالذات گذشت ، و احتياج در تعيّن مستلزم احتياج در وجود است . علاوه بر اينها علت تعيّن بايد متقدم باشد بر تعيّن - بتعيّن خود چنان كه علت وجود بايد متقدم باشد بر وجود بوجود خود ، و اين معنى مستلزم تقدم شىء بر نفس است . و در صورت دوم لازم مىآيد كه واجب الوجود بالذات در تعيّن خود به غير خود محتاج باشد ، و الا خلاف فرض ثابت مىشود و محاليّت لازم مكرر مذكور گرديد . و هرگاه در تمام حقيقت مختلف باشند جهت اختلاف و تمايز از آن حقايق واجبيه خارج نميباشند ، و الا بشقّ اول برمىگردد پس آن دو جهت اختلاف يا شرطند در تحقق حقيقت واجب الوجود يا شرط نيستند ، در صورت اول وجوب وجود كه جهت اشتراك است بدون آن دو امر متحقق نميتوانند شد ، پس اثنينيّت متحقق نميشود ، علاوه بر اين لازم مىآيد كه وجوب وجود معلول باشد و بطلان آن در بيان براهين سابقه محقق گرديد ، و در صورت دوم وجوب متحقق مىشود بدون آن دو امر ، پس آن دو امر از جملهء عوارض خواهند بود ؛ زيرا كه حقيقت وجوب وجود وجود متأكّد و حقيقتى از حقايق عينيّه است ، پس اين شقّ نيز بشقّ اول برمىگردد ، و ميگويم :
كه علت آن عوارض يا وجوب وجود است و يا غير آن تا آخر آنچه كه در شقّ اول مذكور گرديد . و تقرير اين برهان به اين نحو از بيان موافق الهيّات شفاء است و ليكن بعضى از مقدمات و بعضى از مفاسد مذكوره در آنجا مذكور نيست ، و از براى تتميم و تنقيح بيان نمودم و آن محقق در مواضع متفرقه از آن كتاب و غير آن كتاب بيان نمودهاند تتبّع كن .
[ تقرير برهان هشتم مطابق كتاب مبدأ و معاد ملاصدرا ]
تقرير اين برهان موافق كتاب مبدأ و معاد به اين نحو از بيان است كه هرگاه واجب