محدوديت مگر بالتبع و بالعرض ، و در حقيقت مدخليت محدوديت در انحصار حكايات و عنوانات است در اين نحو از ذاتيات و عنوانات ، از اين جهت است كه هرجا كه جنبهء وجود قوت و شدت دارد و جنبهء محدوديت مغاوب و مستهلك است ، حكايات و عنوانات و ذاتيات و مفهومات بيشتر است ، و هرگاه به عكس اين معنى باشد عنوانات ذاتيه و معانى انتزاعيه كمتر است . نمىبينى كه وجود انسانى چون شدت و قوت دارد ، معانى ذاتيه و عنوانات حقيقيهء او بيشتر است و هيولاى اولى چون در غايت نزول وجود و ضعف ثبوت است و در صف نعال مراتب وجودات امكانى واقع است معانى ذاتيه و حكايات و عنوانات آن ، منحصر است به دو معنى كه عبارت از جوهر مستعد است ، بعد از آنكه محقق شد كه نسبت وجود مطلق و امثال آن ، بوجودات عينيه و هويات خارجيه بعينها نسبت ذاتيات است به صاحب ذاتيات ، پس حكم وجود مطلق و امثال آن بعينه حكم ذاتيات خواهد بود ، و محقق شد كه هرگاه مصداقات ذاتيات متكثر باشند بايد نحو اتحادى و اشتراكى در ميانهء آنها در نحوى از انحاء حقايق وجوديه متحقق باشد تا ترجح بلا مرجح لازم نيايد . پس بايد نحو اشتراك و اتحاد در ميانهء انحاء حقايق وجوديه در اصل حقيقت وجود متحقق باشد ، تا توانند مصداق و منشأ انتزاع معنى وجود باشند ، علاوه بر اين مىگويم : هرگاه جايز باشد كه انحاء وجودات متباين من جميع الجهات و متخالف من جميع الحيثيات باشند ، و با وجود اين منشأ انتزاع معنى واحد و مفهوم فارد باشند ، لازم مىآيد كه جايز باشد انتزاع معنى انسان مثلا از افراد فرس ، زيرا كه غايت ما فى الباب تباين من جميع الجهات است ، و آن ، مجوز انتزاع است ، چنان كه مفروض است « و ليس وراء عبادان قرية » - بالاتر از سياهى رنگى نيست - بلكه بطريق اولى بايد جايز باشد ، زيرا كه افراد انسان و فرس در حيوانيت كه جنس قريب است اشتراك دارند ، و لازم فطرى الاستحاله و بديهى البطلان است . علاوه بر اينها چگونه عاقلى تجويز مىكند كه معنى واحدى و مفهوم فاردى از حاق ذوات حقايق عينيه منتزع باشد ، و آن حقايق از آن جهت كه حقايق عينيهاند من جميع الجهات متباين و متخالف باشند ، و در مسأله اثبات امتناع اكتناه ذات واجب الوجود بالذات فصل مشبعى در باب اثبات مناسبت تامه در ميانهء جاعل بالذات و مجعول بالذات با اثبات مباينت تامه در ميانهء آنها ، سمت ذكر يافت ، و در لمعهء سوم اين مسأله نيز ، اين مطلب به نحوى كافى از بيان و برهان محقق
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 159
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص١٥٩