آنكه محقق گرديد كه حيثيت ذات معلول بالذات عين حيثيت معلوليت است . تدبر كن كه خالى از دقت و غموض نيست و از الهامات غيبيه و از خصايص اين رسالهء وجيزه است .
[ نقل فرموده حكيم دانا و عارف محقق آخوند ملا على نورى قدس اللّه نفسه -
در بيان آنكه معلول به تمام هويت عين ارتباط به علت است ]
برهان ديگر بر اين مدعى برهانى است كه حكيم الهى و عالم ربانى و عارف صمدانى وحيد عصر و فريد دهر قدوهء الهيين و زبدهء محققين و استاد الأساتيد ، استادى و استنادى فى العلوم الالهية و المعارف الربوبية ، سمى امام الموحدين امير المؤمنين « عليه سلام اللّه و سلام ملائكته المقربين » المحقق النورى - ادام اللّه ظله العالى - در حواشى امور عامهء اسفار اربعه كه جسته جسته نوشتهاند تقرير فرمودهاند و از جهت تيمن و تبرك عبارت آن استاد نحرير و حكيم بىنظير را نقل مىكنم و ترجمه مىكنم ، فرمودهاند در حواشى مذكوره : « لا يخفى ان المعلول بالذات من جهة انه مرتبط بذاته و بنفسه الى ذات العلة فهو نفس الارتباط و الانتساب ، و النسية يختلف باختلاف طرف النسبة ، و اختلاف العلة مع كون المعلول واحدا ، بعينه يرجع بالحقيقة الى عدم اختلاف النسبة مع اختلاف طرف النسبة ، و هو كما ترى » . يعنى مخفى نماناد كه بتحقيق معلول بالذات از آن جهت كه مرتبط است بذات خود و به خودى خود بذات علت ، پس آن معلول ، نفس ارتباط و نفس انتساب است ، و از بيناتست كه نسبت مختلف مىشود بسبب اختلاف طرف نسبت ، و اختلاف نسبت و تعدد آن ، با بودن معلول واحد شخصى برمىگردد در حقيقت باينكه نسبت مختلف نشود ، با اينكه طرف نسبت مختلف شود ، و آن همچنانكه مىبينى بديهى البطلان است .
و اين برهان در نهايت متانت و تماميت است و نسبت او ببرهان سابق مذكور نسبت استاد بشاگرد بلكه نسبت عرش بفرش است . تدبر كن كه مسلكش دقيق و منبعش عميق است .
در لمعات سابقه به آن مسلك اشاره نمودم و در مباحث مستقبله باستيفاى تمام انشاء اللّه الرحمن مذكور خواهد شد .
برهان ديگر بر اين مدعى آنست كه مفروض و مقتضاى مقدمهء ممهده ، آنست كه خصوصيت ذات هريك از دو علت مستقله ، دخيل است در صدور معلول ، پس خصوصيت معلول با قطعنظر از خصوصيت ذات هريك از دو علت مستقله متحقق نمىتواند شد ،