گرديد كه شيئى از اشياء و ممكنى از ممكنات ، ما دامى كه از جهت علت فياضيه مشرّف بتشريف وجوب و مزين بزيور امتناع عدم نباشد ، موجود نمىتواند شد مفروض اينست كه « العياذ باللّه » واجب الوجود بالذات در فياضيت و قيوميت ناقص و ناتمام است ، و مجرد ذات پاكش در افاضهء فيوضات كافى ، و در افادهء خيرات ، وافى نيست . پس منشأ وجوب وجود ، ماهيات امكانيه و مبدأ سد انحاء عدم ممكنات خارجيه ، نمىتواند شد ، بطلان لازم مشاهد و عيان و مستغنى از بينه و برهان است ، و از جمله محذورات لزوم دور يا تسلسل است ، زيرا كه بر تقدير مذكور واجب الوجود بالذات ، در ايجاب وجود ممكنات ، و ايجاد اعيان ماهيات ، به غير محتاج خواهد بود ، و آن غير لا محالة ممكنى از ممكنات است ، و الا ، مدعا ثابت ، و نزاع مرتفع خواهد شد ، و در ايجاب و ايجاد آن ممكن نيز ضميمهء ايجاب وجود ممكنى از ممكنات خواهد بود ، اگر الى غير النهاية برود تسلسل ثابت ، و الا ، دور لازم است .
اگر بگوئى : چه مىشود كه فياضيت واجب الوجود نسبت بصادر اول تام ، و مجرد ذاتش در ايجاب او كافى باشد ، و نسبت بساير ممكنات چنين نباشد ، و بنابراين هيچيك از دو محذور لازم نمىآيد .
مىگويم : سابقا محقق گرديد كه ممكنى از ممكنات از آن جهت كه ممكن است ، منشأ وجوب وجود ، و مبدأ انسداد انحاء عدم ، نمىتواند شد ، پس جميع ايجابات و وجودات و همهء ايجادات و اختراعات ، بواجب الوجود بالذات منتهى مىگردد
« أَلا إِلَى اللَّهِ
« 1 »
تَصِيرُ الْأُمُورُ . . . ،
و لا حول و لا قوة الا باللّه العلى العظيم » .
و اگر بگوئى : بنابراين اصل شريف و قانون لطيف ، لازم مىآيد كه عالم ، عالم دهر و ثبات باشد ، و ريشه تجدد و حدوث از عالم وجود ، كنده شود ، از كاينات اثرى حاصل نيايد ، و از حادثات خبرى بحصول نهپيوندد . بيان ملازمه آن است كه بنابراين قاعده ، فياضيت او نسبت بمبدعات و مكونات ، بنحو ايجاب و اقتضاء خواهد بود ، و بطلان لازم مشاهد و عيان ، و مستغنى از بينه و برهان است .
مىگويم : تأخر حدوث ، و تجدد و لحوق ، ناشى از قصورات امكانات ماهيات است نه از قبل مفيض خيرات و مفيد كمالات ، و ناتمامى و نقصان ، از اجانب قوابل و استعدادات
هامش
( 1 ) - س 42 ، ى 53 .