يك شخصى از اشخاص خارجيه وجود است ، و از براى آن دو معنى ، مصداق و معنون عنهى سواى هويت واحده و مصداق واحد و محكى عنه واحد ، ممتنع التحقق در واقع و مستحيل الوجود در اعيان است ، و اين فصل معقود است از براى تحقيق و بيان آن ، و به جهت اقامهء برهان بر ثبوت و تحقق آن
سوم توحيد ، بمعنى لا شريك له فى الايجاد است ، بمعنى شريك نيست او را در ايجاد ممكنات و ابداع مبدعات و اختراع مكونات ، و جميع ايجادات و اختراعات و تمام ابداعات و تكوينات به او منتهى مىشوند ، و در قيوميت مطلقه و فاعليت تامه و فياضيت مستقلهء او مستهلك و مستغرقند ، اينست معنى كلام محققين از حكما و عرفا « لا فاعل فى الوجود الا اللّه » نه به نحوى كه طايفهء اشعريه از متكلمين عامه قائلند ، و جناب قدس ذات اقدس را مباشر حركات و تحريكات مىدانند - تعالى اللّه عما يقول الظالمون علوا كبيرا - و بتفصيل تمام ، در فصل متأخر مبين و مبرهن خواهد گرديد ، و از اين قسم از توحيد بتوحيد در قيوميت و توحيد در الهيت تعبير مىكنند .
چهارم ، توحيد بمعنى لا شريك له فى اى معنى و مفهوم كان ، است يعنى شريك نيست او را در هيچ معنى از معانى و در هيچ مفهومى از مفاهيم ، با تحقق اشتراك معنوى در بعضى از آن معانى و مفاهيم ، در ميانهء واجب الوجود و ممكنات ، مثل علم و قدرت و حيات و سمع و بصر و كلام و وجود و تشخص و وحدت ، و غير آنها .
پنجم ، توحيد در صفات ذاتيه جماليه ، و يگانگى در اوصاف حقيقيهء كماليه است ، به اين معنى كه همهء صفات حقيقيه عين يكديگر ، و عين ذات واجب الوجودند .
ششم ، توحيد در صفات جلاليه ، و اوصاف تنزيهيه است ، به اين معنى كه همهء صفات جلاليه بيك صفت برمىگردند ، و مصداق و محكىعنه آن صفت عين ذات ، و مجرد ذات واجب الوجود است .
هفتم توحيد در صفات فعليه و اوصاف اضافيه است ، به اين معنى كه همهء صفات اضافيه ، بيك صفت اضافيه برمىگردند ، و آن صفت عبارت از قيوميت مطلقه ، و فياضيت عامه ، و رحمت واسعه است ، و انشاه اللّه العزيز ، هريك از اين اقسام ، در فصلى از فصول
لمعات الهيه (فارسى) — صفحة 123
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص١٢٣