است . زيرا اگر ما به وجود نص در مورد امير المؤمنين ( ع ) قائل نباشيم ، چنان كه ظاهر است ديگر اصولا نه از طريق تعيين امام ، نه از طريق بيان اوصاف او و نه از طريق امر به انتخاب مردم براى استخلاف ، دليلى نداريم . زيرا نهايت چيزى كه در مسئلهء امر به انتخاب بدان استدلال كردهاند ، اجماع است و ما در اوايل بحث امامت دروغ بودن ادعاى اجماع را روشن ساختيم . و اينكه مىگويد : به همين صورت ، به ابو بكر گفتند : اى خليفهء رسول خدا ( ص ) چنان كه به خواست خدا در اشكالات ابو بكر مىآيد يك حدس محض و دروغى ديگر است .
4 - رازى در پاسخ به اشكال چهارم مدّعى است كه حمل جمع به مفرد ، مجازى است .
اگر چه اين امر ، مسلم است ولى قطعا بايد براى چنين كاربردى ، قرينه وجود داشته باشد ، قرينه اى مانند روايت مبنى بر نزول آيه در حق امير المؤمنين ( ع ) و يا نسبت دادن استخلاف به خدا نه به مردم و يا قرينهء عقلى كه مانع مىشود از اينكه نزول آيه را در مورد سه خليفهء اوّل بدانيم مانند پياده نكردن دين از طرف آنان و امثال آن .
5 - دو وجهى كه در ردّ اشكال پنجم آورده است بجا نمىباشد . امّا وجه اوّل به خاطر اينكه در برخى موارد به واسطهء حضور برخى و از باب تغليب حاضرين بر غائبين مىتوان خطاب جمع به كار برد . لذا عدم حضور دوازده امام ما ، مانع از وعده دادن به ايشان نمىگردد ، خصوصا با توجّه به اينكه بزرگان آنها ؛ يعنى امير المؤمنين و حسنين ( ع ) حاضر بودهاند ؛ و وجه دوّم از اين رو كه وعده دادن به امامان بالقوّه ، منوط به بودن تك تك آنان نمىباشد ، بلكه اثبات آن براى برخى از امامان مانند امير المؤمنين ( ع ) و امام منتظر ( عج ) كفايت مىكند ؛ زيرا قوهء برخى مانند قوهء همه است . بارى مطابق روايات ما قدرت بازگشت به جهان - رجعت - براى هر يك از آنها وجود دارد .
بايد توجّه داشت كه آيهء مورد بحث ما و آيات قبل و بعد آن ، ظاهرا به عموم مسلمانان حاضر در هنگام خطاب ، مربوط مىباشد امّا در عين حال خداى متعال ، اين وعده را مختص برخى فرموده است و آن عده كسانى هستند كه خداى سبحان ايشان را به وصف ايمان و عمل صالح امتياز بخشيده است . پس شايسته است كه افراد ديگر به استثناى اين عده ، موصوف به اين دو وصف نباشند ، خواه به جهت نداشتن عمل صالح و خواه به خاطر اينكه ايمان نداشتهاند يا ايمانشان كامل يا ثابت نبوده است ، نه به اين معنى كه اصولا غير مسلمان يا غير مؤمن بودهاند ؛ زيرا فرض بر اين است كه خطاب آيه به
دلائل الصدق لنهج الحق ( فارسي ) — صفحة 288
مساهمون: الشيخ محمد حسن المظفر
ص٢٨٨