است . سيوطى از بعضى اصحاب خود در الدر المنثور نقل كرده است كه اين آيه ، در مورد اهل بيت نازل شد . نظام الدين حسن بن محمّد بن حسين نيشابورى در تفسير غرائب القرآن و رغائب الفرقان ، داستانى را كه علَّامه نقل كرده و نزول سوره را ذكر كرده و سپس مىافزايد : روايت شده است كه هر سه شب ، جبرئيل به امر خدا از آنان كمك خواست و اين كار براى آزمودن آنها صورت پذيرفت .
رازى در تفسير خويش از قول زمخشرى و واحدى - در البسيط - داستان فوق و شأن نزول آن را در مورد خاندان پيامبر نقل نموده و سپس به آن دو اشكال مىكند :
اوّل - اين سوره شامل مسائل از قبيل آفرينش انسان ، نشان دادن راه درست از راه نادرست به او و تهديد كفار را مطرح كرده است كه هيچ كدام با داستان مذكور تناسب ندارد .
پاسخ اشكال اوّل : مقصود ما اين است كه سبب نزول اين آيه آنان بودهاند ، لذا بيان مطالب ديگر در آيه به اصل علَّت نزول سوره زيانى نمىرساند ، اگر چه بيان آن مطالب نيز در ستايش از آنان نقش دارد ، زيرا آن مطالب وقتى در كنار داستان مذكور قرار مىگيرد بر فضل و امتياز آنان بر ديگران دلالت مىنمايد .
دوّم - ستايشهاى موجود در اين سوره ( 1 ) همگى به صيغهء جمع مىباشد . مانند : * ( « إِنَّ الأَبْرارَ يَشْرَبُونَ » ) * و * ( « يُوفُونَ بِالنَّذْرِ » ) * و * ( « يَخافُونَ » ) * و * ( « يُطْعِمُونَ » ) * و . . . تخصيص اين ستايشها به جمع خاصى بر خلاف ظاهر آيه است و لذا پرهيزگاران از صحابه و تابعين ، مشمول اين ستايشها قرار مىگيرند و نمىتوان آن را اختصاص به افراد خاصى داد . مگر اينكه گفته شود اين سوره تنها به خاطر اطاعت ويژه اى كه آنان انجام دادند نازل شد ، ولى در پاسخ بايد گفت همانطور كه در علم اصول ثابت مىشود معيار ، عموميّت لفظ است نه عموميّت سبب .
پاسخ اشكال دوّم : تخصيص اگر چه بر خلاف ظاهر است امّا در صورتى كه روايتى وجود داشته باشد پذيرفتن تخصيص لازم است . در غير اين صورت ، نمىتوان مدعى شد كه آيه اى از آيات قرآن در ستايش كسى نازل شده است .
و اما اينكه گفته است : معيار ، عموميّت لفظ است نه اختصاص سبب نزول آيه . اين سخن تنها در صورتى قابل قبول است كه تكليف و مدح و ذم به طور مطلق باشد ، نه
هامش
( 1 ) . سورهء انسان .