« بخارى » هم همين حديث را به سند ديگر و با الفاظ نزديك به يكديگر ، در كتاب « آغاز آفرينش » در باب * ( وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مَرْيَمَ ) * و در كتاب « تفسير » در باب * ( وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ) * مىگويد : به خدا عرض مىكنم « يا ربّ اصحابى » ؛ « پروردگارا ! اصحاب مرا درياب » خدا مىفرمايد : اكنون كه از آنان در حضور من وساطت و ميانجيگرى مىنمائى ، آيا مىدانى آنان پس از مفارقت تو از دنيا چه بدعتهائى نهادند و چه حوادثى آفريدند ؟ در پاسخ پروردگار همان سخن را به عرض مىرسانم كه بندهء نيكو كار ، حضرت عيسى عليه السّلام ، به عرض رسانيد : * ( وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً ما دُمْتُ فِيهِمْ ) * تا آخر آيه دوم كه * ( الْحَكِيمُ ) * است . و در كتاب « تفسير » در باب * ( كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُه ) * و در كتاب « الرقاق » در باب كيفيت حشر مردگان و در همان كتاب در باب حوض ، به طرق متعدد حديث مورد بحث را ايراد كرده است و در كتاب « الفتن » حديث دوم را متذكر شده است .
« مسلم » همين حديث را در « صحيح » خود در كتاب « طهارت » در باب « استحباب اطالة الغرة و التحجيل فى الوضوء » ( 1 ) و در كتاب « فضائل » در باب اثبات حوض كوثر ، به طرق متعدد نقل كرده است و در كتاب « جنت » در باب « فناى دنيا » هم متعرض اين حديث است .
« ترمذى » همين حديث را در [ صحيح 2 / 68 ] به دو طريق و در [ 2 / 199 ] به دو طريق ديگر و « نسائى » در [ صحيح 1 / 295 ] و « ابن ماجه » در « صحيح » خود در ابواب مناسك صفحه 226 ، روايت كردهاند . گذشته از اينها در ضمن روايتى از رسول اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله اشاره نمايانى است در خصوص « ابو بكر » به اين معنى كه وى پس از رحلت رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله حوادث آفرينىهائى كرد و بدعتهائى به انجام رسانيد .
« مالك بن انس » در « صحيح » اش كه موسوم به « مؤطَّا » است در كتاب
هامش
( 1 ) غرة : شستن جلو سر با صورت . تحجيل : شستن پارهاى از بازو و شستن پارهاى از ساق پا در صورتى كه دست و پا را با هم بشويد . ( مترجم )