سخن برگزيده نزد ما نيز همين است : كشتگان سپاه عايشه ، افزون بر چهلهزار تن بودند . گزارش شده كه هزار و اندى نيز از سپاه اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) جان سپردند . گزارشهايى كه شمار دو سپاه را كم نشان ميدهد ، از سياست حكومتهايى تأثير پذيرفته كه خواستهاند ماجراى نبرد جمل را ساده جلوه دهند و آن را يك جنگ ساده وانمود سازند كه كودكان و فرومايگان به راه انداختند و كشتگانى اندك داشت ! پس هر گزارشى كه از اهميت آن نبرد بكاهد و كشتگانش را كمتعداد جلوه دهد ، جاى ترديد دارد . براى نمونه ، به اين گزارش طبرى بنگريد : « كشتگان نبرد جمل در پيرامون شتر ، دههزار تن بودند كه نيمشان از ياران على و نيمشان از ياران عايشه بودند . » ( تاريخ طبري ، 3 / 543 ) وى حتى در تعداد كشتگان نيز ميان هر دو سپاه به مساوات قائل شده ؛ زيرا همه آنان نزد اين گزارشگر به طور يكسان مورد پسند هستند !
در گزارشى به نقل از قتاده آمده است : در نبرد جمل ، همراه با عايشه بيستهزار تن كشته شدند كه هشتهزار تن از ايشان ، از بنيضبه بودند . از ياران على نيز پانصد تن جان سپردند . ( العقد الفريد ، 74 )
اين گزارش بيش از سخن طبري ، به صواب نزديك است . گزارش بلاذرى نيز همانند آن است : همه كسانى كه از سپاه بصره كشته شدند ، بيستهزار تن بودند . ( انساب الاشراف ، 2 / 264 ) البته بلاذرى گزارش نموده كه آن سپاه صد و بيست هزار تن بودند . اما پيشتر اين روايت را آورديم كه يكسوم آن سپاه كشته شدند .
از مادربزرگ معلى ابيحاتم نقل شده است : به سوى كشتگان سپاه جمل حركت نموديم و آنان را يك به يك شمرديم كه بيستهزار تن بودند . نيز از خالد بن عاص ، از پدرش نقل شده كه از آن سپاه ، سيزدههزار تن كشته شدند . از ياران على نيز بين چهارصد تا پانصد نفر جان سپردند . ( تاريخ خليفه ، 139 )
البته اگر آن كشتگان را يك به يك شمرده بودند ، بايد اين سخن مشهور ميگشت و كسى جز مادر بزرگ معلى نيز آن را نقل ميكرد ! ما در اين جا به بيان مفصل گزارشهاى
نبرد جمل ( فارسى ) — صفحة 344
مساهمون: الشيخ علي الكوراني العاملي
ص٣٤٤